Xoài

Cây gỗ thường xanh cao 10–30 m, tán rậm hình cầu, vỏ xám nâu nứt dọc. Lá đơn mọc cách, phiến dạng thuôn đến mác dài 15–35 cm, dai bóng, mặt trên xanh đậm, khi non màu đỏ hồng. Hoa nhỏ, 5 cánh màu vàng nhạt đến phớt hồng, lưỡng tính, mọc thành chùy (panicle) dài 20–35 cm ở đầu cành. Quả hạch lớn hình thận, vỏ xanh chuyển vàng–đỏ khi chín, thịt vàng cam ngọt, một hạt dẹt cứng (kiên quả). Bộ rễ cọc sâu, cây chịu hạn tốt nhờ rễ ấn sâu.

Theo Plants of the World Online (Kew), Mangifera indica L. có vùng bản địa là "Assam to China (S. Yunnan)" — từ đông bắc Ấn Độ (Assam), Bangladesh, Myanmar đến miền nam Vân Nam (Trung Quốc); là cây gỗ ưa sinh cảnh nhiệt đới khô theo mùa. Xoài được thuần hóa ở khu vực Tây Indo-Burma từ hàng nghìn năm trước, trung tâm đa dạng nằm ở hành lang Assam–Myanmar, rồi lan theo Phật giáo và thương mại sang Nam Á, Đông Nam Á và sau đó là châu Phi, châu Mỹ, Trung Đông. Ngày nay Ấn Độ là nước sản xuất lớn nhất thế giới, tiếp theo là Trung Quốc, Thái Lan, Indonesia và Pakistan; ở Việt Nam xoài trồng rộng khắp đồng bằng Nam Bộ và miền Trung.

Về hóa học, quả chín chứa khoảng 83% nước; chất khô gồm glucid (đường sucrose, glucose, fructose), chất xơ, protein và tro. Nhóm hoạt chất sinh học quan trọng nhất là các carotenoid — đặc biệt beta-carotene (tiền vitamin A) và lutein — cùng vitamin C, folate và khoáng chất (kali, magiê, đồng). Lớp polyphenol của xoài gồm anthocyanin, catechin, kaempferol, quercetin, acid tannic và xanthone mangiferin — chất nổi bật nhất vì tập trung nhiều ở lá, vỏ và một phần trong dịch quả. Mangiferin (C19H18O11) có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, ức chế phản ứng Fenton và peroxid hóa lipid, cùng tác dụng chống viêm, kích thích miễn dịch và kháng khuẩn. Quả còn chứa acid hữu cơ (citric, malic) tạo vị chua ngọt.

Về công dụng và nghiên cứu, xoài là trái cây chủ lực: ăn tươi, sinh tố, nước ép, sấy khô, mứt và kem; quả xanh dùng làm gỏi, muối chua và gia vị (chutney). Về dinh dưỡng, một khẩu phần xoài cung cấp đáng kể beta-carotene (tiền vitamin A) hỗ trợ thị lực và miễn dịch, cùng vitamin C và chất xơ. Về nghiên cứu, tổng quan của Lauricella và cộng sự (2017, Nutrients) tóm tắt bằng chứng về đặc tính chống oxy hóa, chống viêm và chống ung thư của dịch quả, vỏ và hạt xoài; Minniti và cộng sự (2023) tổng quan tác dụng của phụ phẩm xoài và mangiferin lên sức khỏe chuyển hóa - tim mạch (tác dụng chống oxy hóa, chống viêm, điều hòa miễn dịch, kháng khuẩn). Các nghiên cứu in vitro cũng ghi nhận mangiferin có tiềm năng bảo vệ thần kinh, tuy nhiên cần thêm thử nghiệm lâm sàng ở người.

Về an toàn, nhựa (sap) và vỏ quả xoài chứa urushiol — cùng nhóm hapten gây dị ứng như ở cây sơn và cây điều — có thể gây viêm da tiếp xúc ở người nhạy cảm, nên rửa kỹ quả trước khi ăn và tránh để nhựa dính da; ăn quá nhiều có thể gây tiêu chảy do lượng đường và chất xơ cao. Những người dị ứng với latex hoặc phấn hoa bạch dương đôi khi có phản ứng chéo với xoài. Về bảo tồn, Mangifera indica được IUCN xếp Ít quan tâm (LC) theo đánh giá của Ganesan (2021, mã e.T31389A67735735); cây trồng không bị đe dọa, nhưng đa dạng giống xoài bản địa và các loài Mangifera hoang dại ở Đông Nam Á cần được bảo tồn nguồn gen.