Sấu

Cây gỗ lớn thường xanh cao 15–30 m, thân tròn thẳng, cây trưởng thành có đường kính tới khoảng 1,5 m, gốc có bạnh vè; vỏ xám, tương đối nhẵn, gỗ thịt màu hồng nâu. Lá kép lông chim lẻ dài 30–45 cm, gồm 5–7 đôi lá chét hình trứng – thuôn, mép nguyên. Hoa nhỏ màu trắng lục, lưỡng tính, xếp thành chùy dài 10–23 cm ở ngọn và nách lá, nở tháng 4–5. Quả hạch dẹt hình cầu, dài khoảng 2 cm, rộng 2–2,5 cm; khi non xanh, thịt chua, khi chín vàng; hạch cứng dẹt có 5 lỗ lõm hình bầu dục trên mặt, trông như khuôn mặt người — nguồn gốc tên gọi “nhân diện tử” (mặt người) của người Hoa.

Bản địa vùng Đông Dương và Nam Trung Quốc: Bắc và Trung Việt Nam, Lào, Campuchia, cùng Quảng Đông, Quảng Tây, Vân Nam và Hải Nam của Trung Quốc; mọc trong rừng kín vùng thấp, thường dưới độ cao 350 m. Ở Việt Nam, sấu là cây bóng mát đường phố đặc trưng của Hà Nội và được trồng lâu đời ở công viên, trường học, đình chùa cùng nhiều đô thị Bắc Bộ. Đô thị hóa không làm suy giảm số lượng vì loài được trồng rất phổ biến làm cây cảnh quan, ăn quả và lấy gỗ.

Quả xanh chứa nhiều acid hữu cơ — chủ yếu acid citric và acid malic — tạo nên vị chua đặc trưng, cùng vitamin C, flavonoid, tanin và pectin; khi quả chín hàm lượng đường (glucose, fructose) tăng rõ rệt. Lá và vỏ chứa tanin và flavonoid; cao chiết ethanol từ lá được nghiên cứu cho thấy giàu hợp chất phenolic, có hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn và hỗ trợ liền vết thương trong phòng thí nghiệm (Phan và cộng sự, 2025).

Trong ẩm thực Việt, quả sấu xanh đập dập ướp đường làm “nước sấu” giải khát mùa hè, dùng nấu canh chua, kho cá; quả chín làm mứt, ô mai, sấu ngâm mắm; Wikipedia ghi quả còn được nấu với vịt. Năm 2021, lô 22 tấn sấu đông lạnh đầu tiên được xuất khẩu sang Australia (SGGP, 2021). Theo y học cổ truyền (HKBU, 2025): quả (nhân diện tử) vị chua ngọt, tính mát, dùng kiện tỳ, sinh tân chỉ khát, giải độc, giúp tỉnh rượu, chữa kém ăn, khát do sốt, đau họng; vỏ rễ dùng chữa nhũ ung; lá dùng ngoài chữa lở loét. Gỗ hồng nâu dùng đóng đồ, xẻ ván, làm cột kèo.

Quả sấu là thực phẩm truyền thống an toàn khi dùng điều độ; người bệnh dạ dày nên hạn chế do vị chua mạnh, và quả hái ngoài tự nhiên không nên nhầm với quả cóc rừng (Spondias). Các chế phẩm từ vỏ rễ, lá nên dùng theo hướng dẫn thầy thuốc. Về bảo tồn: loài chưa có hồ sơ đánh giá chính thức trên Sách đỏ IUCN (tính đến 2026); trong vùng phân bố còn khá phổ biến, được trồng rộng rãi làm cây bóng mát và cây ăn quả nên không bị đe dọa lớn — trang này giữ nguyên mức Ít quan tâm (LC) theo dữ liệu gốc.