Điều

Điều là cây gỗ thường xanh hoặc bán rụng lá cao 8–14 m, tán rộng, thân ngắn và thường phân cành thấp. Lá đơn, mọc cách (xoắn), hình trứng ngược đến bầu dục, dài 4–22 cm, rộng 2–15 cm, dai, bóng, không lông, mép nguyên. Hoa nhỏ, gồm hoa lưỡng tính và hoa đực trên cùng cây, mọc thành chùm panicle dài tới 26 cm ở đầu cành; cánh hoa 5, lúc đầu màu lục nhạt rồi chuyển hồng đỏ, thường có 8–10 nhị. Quả gồm hai phần: 'táo điều' (quả giả/hypocarpium) là cuống và đế hoa phình to, dài 5–11 cm, chín vàng hoặc đỏ, ăn được; ở đáy treo quả thật là hạch (drupe) hình thận, vỏ cứng gồm hai lớp chứa dịch hạt (CNSL) gây kích ứng da, bên trong có một hạt. Cây bắt đầu cho quả sau khoảng 3 năm và cho thu hoạch kinh tế sau khoảng 8 năm; bộ nhiễm sắc thể 2n = 42.

Theo Kew POWO, Anacardium occidentale có nguồn gốc vùng nhiệt đới Nam Mỹ, bản địa Brazil (đặc biệt đông bắc) và lan tới Peru, Bolivia, Paraguay; trung tâm đa dạng và thuần hóa là vùng caatinga đông bắc Brazil. Người Bồ Đào Nha gặp cây này ở Brazil thế kỷ 16, đưa tới Goa (Ấn Độ) khoảng 1560–1565 rồi lan khắp Đông Nam Á và châu Phi. Ngày nay điều được trồng khắp vành đai nhiệt đới trong khoảng 25°N–25°S, ở vùng đất thấp nóng có mùa khô rõ. Năm 2024, sản lượng hạch điều thô thế giới đạt khoảng 4,24 triệu tấn; Bờ Biển Ngà dẫn đầu (~945.000 tấn), tiếp theo là Ấn Độ (~795.000 tấn), Tanzania (~528.000 tấn), Việt Nam (~306.000 tấn) và Ghana (~219.000 tấn). Việt Nam là nước chế biến và xuất khẩu nhân điều lớn nhất thế giới, dù phần lớn hạch thô phải nhập khẩu.

Hạt điều (nhân) chứa khoảng 44% lipid, 18% protein và 30% carbohydrat; tính trên 100 g, nhân giàu đồng (244% DV), mangan (72% DV), magie (70% DV), phospho (47% DV), kẽm (53% DV), sắt (37% DV) và vitamin K (28% DV), cùng vitamin nhóm B. Chất béo chủ yếu là acid béo không no (acid oleic và linoleic chiếm phần lớn), ít acid béo no hơn nhiều loại hạt khác. Phần đặc trưng nhất về hóa học là dịch vỏ hạt (CNSL, CAS 8007-24-7): dịch chiết nguội chứa chủ yếu acid anacardic (~70%), cardol (~18%) và cardanol (~5%); khi gia nhiệt, acid anacardic bị khử carboxyl tạo CNSL kỹ thuật giàu cardanol (sau chưng cất khoảng 78% cardanol và 8% cardol). Acid anacardic là 6-[8'(Z)-pentadecenyl]salicylic acid, gần với urushiol trong cây thường xuân độc và cây sơn, nên gây viêm da tiếp xúc. Táo điều giàu vitamin C (cao hơn cam nhiều lần), đường khử và acid hữu cơ, có vị se do tanin.

Điều là cây đa dụng: nhân hạt rang hoặc ủ muối là món ăn vặt toàn cầu và nguyên liệu cho bơ điều, sữa điều, bánh kẹo (kaju barfi của Ấn Độ, turrones de casuy của Philippines); táo điều làm nước ép, mứt và rượu (feni ở Goa, gongo ở Tanzania); dịch vỏ hạt (CNSL) dùng cho má phanh, sơn, nhựa epoxy, chất chống mối và vật liệu composite; gỗ và than cho đồ mộc, thuyền; mủ làm mực không phai. Về nghiên cứu, Leite và cộng sự (African Journal of Biotechnology, 2016) tổng hợp các tác dụng dược lý của CNSL: kháng nấm, kháng khuẩn, kháng ký sinh trùng, chống ung thư, chống loét, diệt ốc sên, chống đột biến và chống oxy hóa. Kumar và cộng sự (Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2002) đưa ra quy trình tách cardanol từ CNSL kỹ thuật. Acid anacardic được nghiên cứu như chất ức chế histone acetyltransferase và chống viêm (Hamad & Mubofu, International Journal of Molecular Sciences, 2015; tổng quan năm 2011 về vai trò mới của acid anacardic và các dẫn xuất).

Về an toàn, nhân điều đã hấp hoặc rang là thực phẩm an toàn và bổ dưỡng, nhưng khoảng 3% người lớn và tới 6% trẻ em có thể dị ứng với điều, từ khó chịu nhẹ đến sốc phản vệ, và nấu chín không loại bỏ protein gây dị ứng. Dịch vỏ hạt (CNSL) chứa acid anacardic và cardanol gây viêm da tiếp xúc như cây thường xuân độc, nên điều thường không bán nguyên vỏ cho người tiêu dùng và phải xử lý hạch cẩn thận khi chế biến thủ công. Về bảo tồn, IUCN xếp Anacardium occidentale là Loài Ít lo ngại (LC) trong đánh giá năm 2021 (Barstow, e.T60761600A60761604) vì loài được trồng rộng khắp và quần thể ổn định; tuy vậy nguồn gen hoang dã ở caatinga đông bắc Brazil bị thu hẹp do chuyển đổi đất và vườn trồng phụ thuộc vào số ít giống ghép. Sâu bệnh chính gồm bọ xít muỗi Helopeltis, sâu đục thân, bệnh thán thư (Colletotrichum gloeosporioides), phấn trắng (Oidium anacardii) và bệnh chết ngọn. Ưu tiên bảo tồn là giữ đa dạng cây bố mẹ và quần thể hoang dã, chọn giống kháng bệnh.