Dừa

Dừa là cây cọ đơn độc (solitary) thân cột, cao 15–30 m; thân tròn nhẵn đặc trưng vì lá già rụng sạch để lại các sẹo vòng. Lá kép lông chim dài 4–6 m, mỗi lá chét (pinna) dài 60–90 cm, xếp dày ở chóp. Bộ rễ là rễ chùm (rễ bất định) với 2.000–4.000 rễ con đường kính khoảng 1 cm, không có rễ cọc và không có lông rễ hút. Cây đơn tính cùng gốc (monoecious): hoa đực nhỏ, rất nhiều, và hoa cái lớn hơn nằm trên cùng một cụm hoa (spadix) có mo bao; một cây khỏe cho tới khoảng 15 cụm hoa mỗi năm. Quả là quả hạch (drupe) gồm ngoại bì, trung bì xơ (sơ dừa/coir) và nội bì hóa gỗ cứng với 3 lỗ nảy mầm (2 lỗ bị bịt, 1 lỗ hoạt động). Vỏ cứng dày khoảng 4 mm; bên trong chứa nội nhũ lỏng (nước dừa) rồi đặc dần thành cùi dừa (nội nhũ rắn). Quả chín sau 11–13 tháng kể từ khi hoa cái nở; dừa cao cho quả đầu sau 6–10 năm và sống 60–100 năm, còn dừa lùn cho quả sớm hơn nhưng thọ ngắn hơn.

Theo Kew POWO, vùng bản địa hoang dã của Cocos nucifera là Trung Malesia đến tây nam Thái Bình Dương (Bismarck, Maluku, New Guinea, Philippines, Queensland, Samoa, quần đảo Santa Cruz, Solomon, Tokelau, Tonga, Vanuatu). Trung tâm đa dạng di truyền là vùng Trung Ấn – Thái Bình Dương, nơi quần thể dừa có đa dạng gen cao nhất; các bằng chứng ngôn ngữ, khảo cổ và di truyền đều cho thấy dừa Thái Bình Dương được người Austronesia thuần hóa ở Đông Nam Á hải đảo trong giai đoạn mở rộng Austronesia (khoảng 3.000–1.500 TCN). Dừa là cây tiên phong cho các cuộc hải hành: quả nhẹ, kín nước và cung cấp nước uống, cùi ăn được cùng vật liệu dựng thuyền. Tồn tại hai dạng quả: niu kafa (hoang dã/thái dương Ấn Độ, quả hình thoi vỏ dày, nổi tốt) và niu vai (dừa thuần, quả tròn vỏ mỏng, nhiều cùi và nước). Ở Tây Bán cầu, dừa đã có mặt trước Columbus tại Panama (từ khoảng 300 TCN) nhờ thủy thủ Austronesia, rồi lan theo thuyền buồm châu Âu từ thế kỷ 16. Về canh tác, dừa được trồng khắp đới nhiệt đới ven biển — ở Việt Nam có các vùng dừa lớn tại Bến Tre, Tiền Giang, Trà Vinh, Bình Định và ven biển miền Trung. Năm 2024 sản lượng dừa thế giới đạt 65,5 triệu tấn, trong đó Indonesia (18,0), Ấn Độ (14,7) và Philippines (14,5) chiếm 72%.

Hoạt chất đặc trưng nhất của dừa là nhóm dầu: dầu dừa chứa khoảng 90% acid béo no, trong đó acid lauric (C12:0) chiếm 45–50%, acid myristic (C14:0) khoảng 18–19%, acid palmitic (C16:0) khoảng 9%, acid caprylic (C8:0) khoảng 7–9% và acid capric (C10:0) khoảng 6%, phần còn lại chủ yếu là acid oleic (C18:1) và một ít acid linoleic (C18:2). Acid lauric cùng hai acid chuỗi trung bình C8 và C10 hợp thành nhóm triglycerid chuỗi trung bình (MCT) có giá trị dinh dưỡng và y học. Cùi dừa tươi gồm khoảng 47% nước, 33% chất béo, 15% carbohydrat (có chất xơ) và 3,3% đạm; rất giàu mangan (khoảng 65% DV) và đồng (khoảng 48% DV) tính trên 100 g. Nước dừa chứa đường (glucose, fructose, sucrose), khoáng (kali, natri, magie, phospho), vitamin C và nhóm cytokinin (đặc biệt trans-zeatin) — những chất điều hòa sinh trưởng thực vật cũng có tác dụng chống oxy hóa. Cùi dừa còn có phenolic và các lacton (delta-decalacton, delta-octalacton) tạo hương dừa đặc trưng. Về chế biến, copra (cùi sấy) chứa 60–65% dầu; dầu dừa là một trong những loại dầu giàu acid lauric nhất nên được gọi là 'dầu lauric'.

Dừa được mệnh danh là 'cây của ngàn công dụng': nước dừa uống tươi hoặc dùng làm nata de coco; cùi dừa ép lấy nước cốt/kem dừa và dầu ăn; copra ép dầu cho thực phẩm, xà phòng và mỹ phẩm; sơ dừa (coir) làm thảm, chổi, dây thừng và giá thể trồng trọt; gáo và vỏ làm than hoạt tính, than củi và nhạc cụ; lá dùng gói bánh (pusô, ketupat), lợp mái và đan lát; thân làm gỗ xây dựng; nhựa hoa (toddy) lên men thành rượu hoặc cô thành đường. Về nghiên cứu, acid béo của dầu dừa đã được phân tích bằng sắc ký (Clarke, Barnaby và Reid, Seed Technology, 2018); một tổng quan về tác động tim–chuyển hóa và một phân tích gộp RCT cho thấy dầu dừa giàu acid lauric không làm tăng CRP (dấu hiệu viêm) so với các loại dầu khác, dù acid lauric có thể hoạt hóa TLR4 trong ống nghiệm. Dầu dừa cung cấp MCT dùng trong nuôi dưỡng sau phẫu thuật, dinh dưỡng thể thao và sữa công thức cho trẻ sinh non (dược điển USP, 2018). Nghiên cứu trên chuột 5×FAD (Chen và cộng sự, 2025) cho thấy MCT từ dầu dừa cải thiện trí nhớ, giảm tích tụ Aβ và bảo vệ tế bào thần kinh hồi hải mã. Nước dừa cũng được nghiên cứu như dịch bù điện giải tự nhiên và từng được dùng làm môi trường nuôi cấy mô thực vật. Tuy vậy, các hiệp hội tim mạch khuyến cáo hạn chế dầu dừa vì giàu chất béo no làm tăng LDL-cholesterol.

Về an toàn, dừa và nước dừa là thực phẩm lành cho hầu hết mọi người. Nước dừa giàu kali nên người suy thận hoặc đang dùng thuốc giữ kali cần hạn chế vì nguy cơ tăng kali máu; dầu dừa giàu chất béo no (khoảng 90%) nên dùng điều độ để tránh tăng LDL-cholesterol và nguy cơ tim mạch. Dị ứng dừa hiếm gặp. Trong dân gian, dầu dừa được dùng dưỡng da, dưỡng tóc và sát khuẩn nhẹ. Về bảo tồn, theo Kew POWO, Cocos nucifera chưa được đánh giá (Not Evaluated) trên Sách Đỏ IUCN và không thuộc các phụ lục CITES; nhờ con người phát tán, loài gần như phân bố khắp vùng nhiệt đới nên không bị đe dọa toàn cầu (một số đánh giá vùng, ví dụ Palms of New Guinea, xếp hạng Ít lo ngại – LC). Rủi ro chính là dịch bệnh: bệnh vàng lá chết do phytoplasma, bệnh cadang-cadang (viroid) ở Philippines, thối gốc do nấm Ganoderma, cùng bọ cánh cứng hại lá Brontispa longissima và nhện Aceria guerreronis (có thể gây hại tới 60% sản lượng khi bùng phát). Ưu tiên bảo tồn là lưu giữ đa dạng giống (dừa cao, dừa lùn, giống địa phương, Macapuno) trong các ngân hàng gen như mạng COGENT và các viện nghiên cứu dừa quốc gia.