Xà lách

Cây thân thảo một năm, cao 15–30 cm (khi trổ hoa vươn tới 60–100 cm); thân ngắn, tiết nhựa trắng đục (latex) khi cắt. Lá mọc sát gốc thành cụm; phiến bầu dục-tròn hoặc xẻ thùy, bìa nguyên hoặc gợn sóng, màu xanh nhạt đến xanh sẫm (giống búp), đỏ tía (giống romaine tím). Tùy giống, lá xếp chặt thành búp (iceberg, butterhead) hoặc xòe rời (leaf, romaine dựng đứng). Hoa nhỏ, màu vàng nhạt, họp thành chùy, chỉ nở khi cây trổ (bolting) do nóng hoặc dài ngày; tự thụ phấn. Quả bế, hạt nhỏ màu trắng-xám, có lông tơ phát tán nhờ gió. Trồng chủ yếu lấy lá non ăn sống; lá giòn nhiều nước, vị thanh dịu, hơi đắng ở giống già.

Xà lách có nguồn gốc từ loài hoang dại Lactuca serriola ở vùng Địa Trung Hải và Tây Á; người Ai Cập cổ đại trồng từ khoảng 4.500 năm trước, vừa làm rau vừa lấy hạt chiết dầu. Người Hy Lạp và La Mã phổ biến ra châu Âu; tên Việt 'xà lách' bắt nguồn từ 'salade' qua tiếng Pháp. Ngày nay có khoảng 7 nhóm giống chính: crisphead (iceberg), butterhead, romaine, leaf, stem (celtuce), Latin và oilseed. Năm 2023 thế giới sản xuất khoảng 28 triệu tấn xà lách-diếp (bao gồm chicory), Trung Quốc chiếm khoảng 53%; Hoa Kỳ, Ấn Độ và châu Âu cũng là những nhà sản xuất lớn. Ở Việt Nam xà lách trồng quanh năm vùng lạnh (Đà Lạt, Sa Pa, Mộc Châu) và vụ đông xuân đồng bằng; dùng trong gỏi cuốn, xa lát, ăn kèm phở-bún (rau sống). Lá chứa nhiều nước, vitamin K, A, folate và lactucarium (chất giúp an thần nhẹ trong y học cổ).