Hoa cúc

Hoa cúc là cây thân thảo sống lâu năm, thân mọc thẳng hoặc hơi phân cành, cao khoảng 30–150 cm; lá mọc cách, phiến lá xẻ thùy sâu, mép có răng cưa và mặt dưới có lông mịn. Cụm hoa là đầu (capitulum) điển hình của họ Cúc, gồm nhiều hoa nhỏ: lớp hoa cánh dài bên ngoài (hoa lưỡi) tạo thành các cánh hoa, còn lớp hoa ống nhỏ ở giữa hợp thành đĩa hoa. Qua hàng nghìn năm chọn lọc, hoa cúc có vô số giống với màu trắng, vàng, hồng, tím, xanh lục và vô vàn dạng cánh: đơn, kép, hình ống, hình thìa hay tua rua.

Hoa cúc trồng (Chrysanthemum × morifolium) là cây lai được thuần hóa lâu đời, có nguồn gốc từ miền đông Trung Quốc, hình thành từ tổ hợp các loài cúc dại như C. argyrophyllum, C. dichrum, C. indicum, C. nankingense và C. zawadzkii; đến nay chưa phát hiện quần thể hoang thực sự (Kew POWO không ghi nhận vùng nguyên sản tự nhiên). Từ Trung Quốc, cây lan sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Việt Nam rồi ra toàn thế giới như một loại hoa cảnh và dược liệu. Trung Quốc hiện là nước sản xuất và tiêu thụ chính, với các vùng trồng nổi tiếng: Hàng Châu (Hàng cúc), Bạc Châu – An Huy (Bạc cúc), Hoài Khánh (Hoài cúc), Khai Phong (Biện cúc) và Trừ Châu (Trừ cúc).

Hơn 190 hợp chất đã được nhận diện ở hoa cúc, nổi bật là nhóm flavonoid và acid phenolic. Hai flavonoid chính là luteolin-7-O-glucoside và quercitrin, chiếm khoảng 85,7% tổng flavonoid; ngoài ra có apigenin, acacetin, linarin, axillarin và các dẫn xuất apigenin. Về acid phenolic, acid chlorogenic và 3,5-dicaffeoylquinic là thành phần chống oxy hóa chủ lực, cùng acid caffeic và acid ferulic. Tinh dầu hoa chứa các monoterpen và sesquiterpen như chrysanthenone, camphor, borneol và β-caryophyllen. Các hợp chất này tạo nên vị đắng nhẹ, mùi thơm đặc trưng và hoạt tính sinh học của trà cúc.

Trong y học cổ truyền Đông Á, hoa cúc được dùng để thanh nhiệt, giải độc, sáng mắt, hạ huyết áp và dịu căng thẳng; trà hoa cúc là thức uống phổ biến ở Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc và Việt Nam. Nghiên cứu hiện đại ghi nhận cao chiết hoa cúc có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm, kháng khuẩn, hạ lipid và bảo vệ thần kinh – tim mạch trong nhiều mô hình tế bào và động vật. Một số thử nghiệm lâm sàng nhỏ cho thấy trà cúc có thể hỗ trợ giảm huyết áp nhẹ và cải thiện giấc ngủ, song cần thêm thử nghiệm đối chứng quy mô lớn để khẳng định hiệu quả ở người. Ngoài làm thuốc và trà, hoa cúc còn là nguyên liệu mỹ phẩm và thực phẩm.

Hoa cúc nhìn chung an toàn khi dùng với lượng thực phẩm; một số người dị ứng phấn hoa hoặc thuộc họ Cúc (Asteraceae) có thể bị viêm da tiếp xúc, viêm mũi hay hen nhẹ, nên thận trọng khi dùng lần đầu. Trà cúc có thể tương tác với thuốc chống đông máu và thuốc hạ huyết áp, nên người đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến thầy thuốc; không dùng với liều dược liệu cao cho phụ nữ mang thai. Vì là cây lai trồng qua chọn lọc và không có quần thể hoang, hoa cúc không thuộc diện đánh giá đe dọa của IUCN (Kew POWO ghi NE/không áp dụng cho loài lai trồng); bảo tồn tập trung vào lưu giữ giống bản địa và ngân hàng gen, không phải loài hoang.