Xà cừ
Khaya senegalensis (Desr.) A.Juss.
Xà cừ (Khaya senegalensis), còn gọi kaya hay mahogany châu Phi, là cây gỗ lớn họ Xoan (Meliaceae) bản địa vùng khô Tây và Trung Phi, cho gỗ nhóm “mahogany” đẹp, bền, chịu mối, dùng đóng đồ cao cấp, thuyền và nhạc cụ. Cây cao 15–30 m, lá kép lông chim, hoa nhỏ trắng ngà, quả nang tròn nứt 4–5 mảnh với hạt có cánh. Tại Việt Nam, xà cừ được trồng phổ biến làm cây bóng mát và lấy gỗ. Gỗ bị khai thác quá mức trong vùng nguyên sinh nên IUCN xếp loại Sắp nguy cấp (VU), song phần lớn gỗ thương mại nay đến từ rừng trồng.
Chưa có đánh giá nào — hãy là người đầu tiên!
Hình ảnh
Xà cừ — Toàn câyXà cừ — Toàn cây
Xà cừ — Lá
Xà cừ — Thân & vỏ
Xà cừ — Cây
Xà cừ — Thân & vỏXà cừ — Toàn câyXà cừ — Toàn câyTổng quan
Xà cừ (Khaya senegalensis) là cây gỗ lớn rụng lá theo mùa khô, cao 15–30 m (đôi khi tới 35 m), tán tròn rộng, vỏ xám nứt thành vảy. Lá kép lông chim, thường 4–7 đôi lá chét bóng, mép nguyên. Hoa nhỏ màu trắng ngà mọc thành chùm ở nách lá. Quả là nang gỗ hình cầu, khi chín nứt thành 4–5 mảnh, giải phóng nhiều hạt dẹt có cánh mỏng phát tán nhờ gió. Cây sinh trưởng khá nhanh và tái sinh tốt.
Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026
Xà cừ bản địa vùng rừng khô và savan ẩm Tây và Trung Phi, từ Senegal tới Sudan và Uganda, thường mọc ven sông và nơi đất thoát nước. Cây chịu hạn tốt, mọc được trên nhiều loại đất, thích vùng nhiệt đới có mùa khô rõ rệt. Từ châu Phi, xà cừ được du nhập và trồng phổ biến ở nhiều nước nhiệt đới, trong đó có Việt Nam — nơi cây được dùng làm cây đường phố, công viên và trồng lấy gỗ.
Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026
Gỗ xà cừ có màu hồng nâu đến đỏ nâu, thớ đẹp và mịn, dễ gia công, ít cong vênh, chịu mối mọt và thời tiết nên được xếp vào nhóm “mahogany” châu Phi. Thành phần chủ yếu là cellulose cùng lignin, hemicellulose và chất chiết. Vỏ và hạt có vị đắng do các limonoid (khayanolide) và triterpenoid — nhóm chất có hoạt tính kháng khuẩn, chống ăn và xua/trừ côn trùng đã được nghiên cứu; nhờ vậy xà cừ vừa là cây gỗ quý vừa là nguồn hợp chất tự nhiên.
Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026
Xà cừ cho gỗ quý dùng đóng đồ mộc cao cấp, thuyền, nhạc cụ, lát sàn, veneer và trang trí nội thất. Ở Việt Nam, xà cừ là cây bóng mát đường phố, công viên quen thuộc và cũng được trồng rừng lấy gỗ. Trong y học dân gian Tây Phi, vỏ và hạt được dùng trị sốt (kể cả sốt rét), đau dạ dày, ký sinh trùng và một số bệnh ngoài da; chất chiết từ cây được nghiên cứu về hoạt tính kháng khuẩn, kháng sốt rét và xua/trừ côn trùng.
Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026
Khaya senegalensis được IUCN xếp loại Sắp nguy cấp (VU) do khai thác gỗ quá mức trong vùng nguyên sinh; tuy vậy cây được trồng rộng nên phần lớn nguồn gỗ thương mại đến từ rừng trồng. Về an toàn, các bộ phận của cây không dùng làm thực phẩm; vỏ và hạt có độc nhẹ và vị đắng, không ăn, chỉ dùng làm thuốc theo hướng dẫn chuyên môn. Bụi gỗ có thể gây kích ứng hô hấp và da; cần bảo hộ khi gia công.
Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026
Vòng đời
Từ hạt đến thành phẩmHạt
Hạt có cánh được gieo trong bầu hoặc luống ươm, giữ ẩm cho tới khi nảy mầm.
Cây non
Cây non ưa sáng, lớn nhanh, cần cắt tỉa tạo thân thẳng.
Cây trưởng thành
Cây 15–30 m, tán rộng cho bóng mát lớn, vỏ nứt đặc trưng.
Khai thác gỗ
Sau 20–30 năm, gỗ được khai thác và xẻ phục vụ đồ mộc.
Phân bố & nguồn gốc
Tỉ lệ ghi nhận theo khu vực- Tây Phi34%
- Trung Phi20%
- Việt Nam (trồng)20%
- Đông Phi8%
- Nam Á và Đông Nam Á khác (trồng)8%
- Châu Mỹ (trồng)4%
- Trồng ở nơi khác6%
Thành phần hoá học
Hàm lượng tương đối trong nhựa trầm- Cellulose (gỗ)Thành phần chính của gỗ38%
- LigninHóa gỗ22%
- HemicellulosePolysaccharide gỗ15%
- Limonoid (khayanolide)Vị đắng; kháng khuẩn, xua côn trùng12%
- Triterpenoid và sterolThành phần vỏ, hạt7%
- Khác (tanin, chất chiết, khoáng)Thành phần phụ6%
Công dụng
- Đóng đồ mộc cao cấp, thuyền, nhạc cụ
- Lát sàn, veneer và trang trí nội thất
- Cây bóng mát đường phố và công viên
- Vỏ, hạt dùng trong y học dân gian Tây Phi (sốt, tiêu hóa)
- Chất chiết có hoạt tính xua/trừ côn trùng (tiềm năng)
- Trồng rừng lấy gỗ ở vùng nhiệt đới có mùa khô
Đặc tính
- Gỗ
- Hồng nâu, thớ đẹp, bền
- Tán cây
- Rộng, xanh quanh năm
- Tăng trưởng
- Nhanh, chịu hạn
Sinh cảnh & bảo tồn
Rừng khô và savan ẩm Tây và Trung Phi, thường ven sông, nơi đất thoát nước; chịu hạn tốt, mọc trên nhiều loại đất. Được trồng ở vùng nhiệt đới có mùa khô rõ rệt, trong đó có Việt Nam.
Bảo tồn
Ở mức Sắp nguy cấp (IUCN: VU) do khai thác gỗ quá mức trong vùng nguyên sinh; tuy vậy được trồng rộng nên phần lớn nguồn cung gỗ đến từ rừng trồng. Cần quản lý khai thác bền vững ở vùng bản địa.
Tài liệu tham khảo
- 1Plants of the World Online — Khaya senegalensis (Desr.) A.Juss. — Kew Science, 2024
- 2IUCN Red List — Khaya senegalensis — IUCN, 2019
- 3PROSEA — Timber trees: Khaya — PROSEA, 1994
- 4Khaya senegalensis — African mahogany, description and uses — Wikipedia tiếng Anh, 2026
- 5Xà cừ — đặc điểm, gỗ, công dụng — Wikipedia tiếng Việt, 2026
- 6Nguồn ảnh: Binh Giang (Public domain) — Wikimedia Commons,
- 7Nguồn ảnh: Forestowlet (CC0) — Wikimedia Commons,
- 8Nguồn ảnh: David J. Stang (CC BY-SA 4.0) — Wikimedia Commons,
- 9Nguồn ảnh: Marco Schmidt (CC BY-SA 2.5) — Wikimedia Commons,