Căm xe
Hopea odorata Roxb.
Căm xe (Hopea odorata) là cây gỗ dầu lớn của rừng nhiệt đới Đông Nam Á, cho gỗ cứng bền dùng đóng tàu, làm cầu và sàn nhà, đồng thời cho nhựa dammar.
Chưa có đánh giá nào — hãy là người đầu tiên!
Hình ảnh
Căm xe
Căm xe
Căm xe
Căm xe
Căm xeCăm xeNguồn ảnh: Silviculture at Vietnamese Wikipedia (CC BY-SA 3.0) · Xufanc (CC BY-SA 3.0)
Tổng quan
Cây thường xanh có thể cao tới 45 m, thân thẳng, nhiều tấm ở gốc, đường kính thân có thể vượt 1,2 m. Tim gỗ màu nâu vàng đến nâu đỏ, có sọc đen, sẫm màu tím khi lộ ra không khí; gỗ rất cứng, nặng, bền, chống mối mọt tốt nhưng khó cưa và đóng đinh kém, là gỗ tà-vẹt hạng nhất.
Cây cho nhựa dammar (nhựa đá) — thu bằng cách rạch thân từ khoảng 20 tuổi, kéo dài tới 30 năm — dùng chèn thuyền, chế sơn và mực in; vỏ chứa 13–15% tannin. Hoa quả gần như theo chu kỳ hai năm; hạt sống, mất khả năng nảy mầm trong vòng năm ngày nên phải gieo ngay. Loài mọc trong rừng thường xanh đất sâu, thường ven suối, tới độ cao khoảng 600 m.
Vòng đời
Từ hạt đến thành phẩmHạt
Hạt căm xe nằm trong quả có cánh; hạt sống (recalcitrant) mất khả năng nảy mầm chỉ sau năm ngày nên không bảo quản được lâu, phải gieo ngay sau khi thu.
Mầm
Hạt nảy mầm trong 1–4 tuần khi được gieo ngay sau khi thu, trên đất thịt sâu và ẩm; vì hạt sống không chờ được, việc gieo tươi quyết định tỷ lệ nảy mầm.
Cây non
Cây non ưa bóng khi còn nhỏ nhưng ngày càng ưa sáng khi lớn; trồng trong bóng râm cho tỷ lệ sống cao.
Cây trưởng thành
Cây cao 30–45 m, thân thẳng, nhiều tấm ở gốc và không cành tới 25 m; tim gỗ nâu vàng đến nâu đỏ, sọc đen đã hình thành.
Trổ bông & kết quả
Hoa và quả theo chu kỳ khoảng hai năm; quả có cánh bay theo gió, giúp hạt được phát tán xa cây mẹ.
Khai thác
Nhựa dammar được rạch thu từ cây trên 20 tuổi; gỗ xẻ sấy dùng đóng tàu, làm cầu, sàn và tà-vẹt.
Phân bố & nguồn gốc
Tỉ lệ ghi nhận theo khu vực- Thái Lan24%
- Việt Nam22%
- Myanmar17%
- Campuchia14%
- Lào13%
- Nam Á và quần đảo Malay10%
Thành phần hoá học
Hàm lượng tương đối trong nhựa trầm- CelluloseKhung vách tế bào gỗ43%
- HemicelluloseLiên kết vách tế bào21%
- LigninTạo độ cứng cho gỗ29%
- Chiết xuất (tannin & nhựa)Nhựa dammar và tannin7%
Công dụng
- Đóng tàu, xuồng và vỏ thuyền
- Cầu, cột, sàn và công trình ngâm nước
- Gỗ tà-vẹt đường sắt hạng nhất
- Mái, hàng rào, cọc và đồ gỗ gia dụng
- Nhựa dammar chèn thuyền, chế sơn và mực in
Đặc tính
- Màu tim gỗ
- Nâu vàng đến nâu đỏ, sọc đen
- Thớ gỗ
- Kín, đều
- Độ bền
- Rất bền, chống mối
- Tính gia công
- Khó cưa, đóng đinh kém
Sinh cảnh & bảo tồn
Rừng thường xanh nhiệt đới đất sâu, ẩm, thường ven suối và vùng ngập nhẹ, tới độ cao khoảng 600 m; ưa mưa 2.000–4.000 mm/năm và đất chua pH 4,8–5,2.
Bảo tồn
Hopea odorata được IUCN xếp ở mức Sắp bị đe dọa (VU). Nhiều năm khai thác chọn lọc tại Việt Nam đã thu hẹp các lứa cây lớn thành nhóm nhỏ hoặc cây lẻ; nhựa và gỗ vẫn được khai thác từ rừng tự nhiên. Cây có tốc độ sinh trưởng tốt nên được trồng rộng rãi cho mục đích cảnh quan và tái rừng.
Tài liệu tham khảo
- 1Trees of Laos and Vietnam — A Field Guide to 100 Species — Blumea, 2004
- 2Gums, Resins and Latexes of Plant Origins (Non-Wood Forest Products 6) — FAO, 1995
- 3IUCN Red List — Hopea odorata — IUCN, 2024