Vải

Vải là cây gỗ thường xanh, cao 10–20 m, tán tròn rậm, vỏ xám nâu nhẵn, gỗ bền. Lá kép lông chim lẻ, gồm 2–8 lá chét hình mác bóng, dài 5–15 cm, khi non có màu đỏ hung. Hoa nhỏ, không có cánh hoa, màu vàng lục, mọc thành chùm phân nhánh ở ngọn cành; hoa có ba dạng (đực, cái chức năng và lưỡng tính) nở lệch nhau. Quả là quả hạch hình cầu đến bầu dục, dài 2–3,5 cm, vỏ ngoài đỏ đến hồng sần với các gai nhỏ dạng đa giác; bên trong là lớp cùi (aril) trắng trong, mọng nước, thơm ngọt, bao quanh một hạt nâu bóng. Quả chín vào đầu hè (tháng 5–7 ở Việt Nam) và chín rất nhanh; cây ghép cho quả sau 3–5 năm.

Theo Plants of the World Online của Kew, phạm vi bản địa của Litchi chinensis là nam Trung Quốc (tây nam Trung Quốc tới Hải Nam), trong vùng cận nhiệt đới ẩm. Loài được trồng ở Trung Quốc từ hơn hai nghìn năm và lan sang Việt Nam, Ấn Độ, Thái Lan, Myanmar, Philippines rồi tới Madagascar, Mauritius, Nam Phi, Brazil, Israel và vùng Caribe. Các trung tâm trồng lớn hiện nay là Quảng Đông – Quảng Tây (Trung Quốc), Việt Nam, Ấn Độ và Madagascar. Ở Việt Nam, vải thiều nổi tiếng ở Thanh Hà (Hải Dương), Lục Ngạn (Bắc Giang), Phú Thọ và Hưng Yên.

Cùi vải giàu đường tan — sucrose, glucose, fructose — tạo vị ngọt đậm và hương thơm đặc trưng; lượng vitamin C khá cao (khoảng 70 mg/100 g quả tươi). Nhóm polyphenol và flavonoid gồm procyanidin, epicatechin cùng các dẫn xuất; từ vải người ta sản xuất chế phẩm polyphenol phân tử thấp (oligonol) dùng trong thực phẩm bổ sung. Quả xanh và hạt chứa hai độc tố là hypoglycin A và methylenecyclopropylglycine (MCPG), ức chế tạo glucose và oxy hóa acid béo nên gây hạ đường huyết. Ngoài ra quả còn có chất xơ, kali và carotenoid.

Vải thường được ăn tươi, sấy khô (vải khô/lệ chi can), đóng hộp và ép nước; hoa vải cho mật ong thơm. Trong y học cổ truyền Trung Quốc và Việt Nam, hạt (lệ chi hạch), rễ và vỏ cây được dùng giảm đau và chống tiêu chảy. Về nghiên cứu, các vụ bệnh não do hạ đường huyết ở trẻ em ăn nhiều vải xanh tại Muzaffarpur (Ấn Độ) đã được làm rõ: Shrivastava và cộng sự (The Lancet Global Health, 2017) xác định mối liên quan giữa ăn vải và bệnh não nhiễm độc ở trẻ suy dinh dưỡng, với cơ chế do hypoglycin A và MCPG; các báo cáo dịch tễ tại Ấn Độ (Indian Pediatrics, 2016) và tổng quan năm 2019 cũng cảnh báo nguy cơ này.

Về an toàn, vải chín ăn vừa phải rất an toàn, nhưng ăn nhiều vải xanh hoặc thay bữa bằng vải lúc đói — nhất là ở trẻ suy dinh dưỡng — có thể gây hạ đường huyết, co giật và bệnh não cấp, nên không cho trẻ nhỏ ăn vải thay bữa và không ăn vải xanh. Người đái tháo đường nên hạn chế vì vải nhiều đường. Về bảo tồn, IUCN xếp vải ở mức Ít quan tâm (Least Concern) và loài không thuộc CITES; cây được trồng phổ biến với nhiều giống nên nguồn gen chủ yếu qua cây trồng, song cần lưu giữ các giống bản địa và kiểu gen hoang dã ở nam Trung Quốc, tránh xói mòn gen do độc canh một vài giống thương phẩm.