Nhãn

Nhãn là cây gỗ thường xanh cao 9–12 m (có thể tới 30 m), tán tròn rậm, vỏ xám nâu sần, dày và có nút; cành dài, nặng, thường rủ xuống. Lá kép lông chim một lần, mọc so le, gồm 6–9 cặp lá chét hình bầu dục đến trái xoan, dài 10–20 cm, đầu tù, mặt trên sẫm bóng, gân giữa nổi rõ. Cụm hoa là chùm phân nhánh (panicle) vàng nhạt dài 10–46 cm mọc ở ngọn cành; hoa nhỏ có 5–6 lá đài, cánh hoa vàng nâu, 8 nhị và bầu hai thuỳ, gồm ba dạng (đực, cái chức năng và lưỡng tính) nở thành chuỗi lệch nhau. Quả là quả hạch hình cầu rộng ~2,5 cm, mọc thành chùm rủ; vỏ mỏng, dai, màu nâu vàng có lông tơ nhỏ, có thể bóp vỡ như hạt dưa. Cùi (aril) trắng trong, mọng, thơm ngọt dịu; hạt đen bóng, cứng như sơn, có đốm trắng ở gốc — trông như con mắt nên có tên 'mắt rồng'. Quả chín cuối hè – đầu thu (tháng 7–9 ở Việt Nam), muộn hơn vải; cây ghép cho quả sau 3–5 năm.

Theo Plants of the World Online của Kew, phạm vi bản địa của Dimocarpus longan là tiểu lục địa Ấn Độ tới nam Trung Quốc và tây bắc bán đảo Mã Lai, trong vùng nhiệt đới khô theo mùa. Nhãn được trồng ở Trung Quốc từ thời Hán (206 TCN – 220 SCN), rồi lan sang Thái Lan, Việt Nam, Đài Loan, Indonesia, và từ thế kỷ 18–19 tới Queensland (Úc), Hawaii, Florida. Ngày nay Trung Quốc chiếm khoảng 70% sản lượng thế giới; cùng Thái Lan và Việt Nam hợp lại tới ~95%. Ở Việt Nam, nhãn lồng Hưng Yên nổi tiếng từ lâu, cùng các vùng Hải Dương, Bắc Giang, Sơn La và đồng bằng sông Cửu Long.

Cùi nhãn giàu đường tan (sucrose, glucose, fructose) tạo vị ngọt thanh và hương đặc trưng; 100 g quả tươi cung cấp khoảng 60 kcal, nước 83%, vitamin C rất cao (~84 mg, gần 93% nhu cầu ngày), riboflavin và các khoáng kali (~266 mg), magiê, phospho. Nhóm hoạt chất được nghiên cứu nhiều nhất là polyphenol và flavonoid — acid gallic, acid ellagic, corilagin và (−)-epicatechin (Li và cộng sự, 2015) — tập trung ở hạt và vỏ quả. Hạt nhãn còn giàu polysaccharide và tanin, còn polysaccharide tan trong cùi được chứng minh có tác dụng chống oxy hoá, điều hoà miễn dịch và chống glycation trong các tổng quan giai đoạn 2020–2021. Lượng đạm và béo rất thấp.

Quả nhãn ăn tươi, sấy khô thành 'long nhãn' (quế viên) dùng nấu chè, canh ngọt, cháo, ngâm rượu và làm mứt; nhãn còn lên men thành rượu nhãn. Trong Đông y, cùi nhãn (long nhãn nhục) được dùng để bổ tâm tỳ, an thần, chữa mất ngủ, hồi hộp và suy nhược; hạt (long nhãn hạch) dùng trong các bài thuốc khác. Về nghiên cứu, tổng quan của Li và cộng sự (2015) và của tạp chí Food Science and Human Wellness (2020) hệ thống hoá hoạt tính chống oxy hoá, kháng khuẩn, điều hoà miễn dịch, chống ung thư và chống glycation của polyphenol và polysaccharide; công trình 'An Exhaustive Plant Profile of Dimocarpus longan' (Processes, 2021) tổng hợp toàn diện dược tính. Pham & Herrero (Annals of Applied Biology, 2016) mô tả quá trình thụ phấn và phát triển cùi — cơ sở cho kỹ thuật canh tác.

Về an toàn, cùi nhãn chín là thực phẩm an toàn và bổ dưỡng; vỏ và hạt không ăn. Nhãn chứa nhiều đường nên người đái tháo đường và trẻ nhỏ cần dùng điều độ, và nhãn khô càng tập trung đường. Khác với vải, nhãn không gắn với các vụ bệnh não hạ đường huyết trong y văn. Về bảo tồn, IUCN (Barstow, 2022) xếp Dimocarpus longan ở mức Thiếu dữ liệu (Data Deficient): loài từng bị liệt vào Vulnerable rồi Near Threatened (1998) do khai thác gỗ làm suy giảm quần thể hoang dã, nhưng dữ liệu thực địa gần đây chưa đủ cho đánh giá mới; nhãn không thuộc CITES. Cây được trồng rộng nên nguồn gen chủ yếu qua cây trồng; cần lưu giữ các giống bản địa (nhãn lồng Hưng Yên…) và các taxon dưới loài (var. echinatus, subsp. malesianus, var. obtusus) tại vườn tập hợp gen.