Mít

Mít là cây gỗ thường xanh đến bán rụng lá, cao 10–20 m, đường kính thân 30–80 cm; mọi bộ phận đều có mủ trắng đục, dính. Lá đơn, mọc so le, dày và bóng, hình trứng đến bầu dục, dài 8–25 cm, mép nguyên, lá non đôi khi chia thùy; lá kèm sớm rụng để lại sẹo vòng quanh thân. Cây đơn tính, có cụm hoa đực và cái; cụm hoa mọc trực tiếp trên thân và cành già (hiện tượng hoa quả ở thân – cauliflory). Quả là quả tụ (syncarp) lớn nhất trong các loài quả mọc trên cây: dài 30–90 cm, nặng 10–50 kg, vỏ ngoài phủ gai nhỏ đa giác màu xanh vàng; bên trong có hàng trăm múi (bầu noãn mọng) màu vàng cam, thơm ngọt, mỗi múi bọc một hạt nâu. Cây xanh quanh năm và cho quả gần như liên tục ở vùng nhiệt đới; cây ghép cho quả sau 3–5 năm.

Theo Plants of the World Online của Kew, phạm vi bản địa của Artocarpus heterophyllus là tây nam Ấn Độ (vùng Tây Ghats, bang Kerala), trong vùng nhiệt đới ẩm. Loài được trồng và lan rộng khắp Nam Á và Đông Nam Á từ hàng nghìn năm, với trung tâm đa dạng giống ở Ấn Độ, Bangladesh, Thái Lan, Malaysia và Indonesia. Ngày nay mít cũng được trồng ở Brazil, các nước Đông Phi, vùng Caribe và các đảo Thái Bình Dương. Ở Việt Nam, mít mọc phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long (mít Thái, mít Nài, mít Tố Nữ), Đông Nam Bộ và vùng đồi trung du phía Bắc.

Múi mít chín giàu đường đơn (fructose, glucose) và sucrose, tạo vị ngọt đậm; bên cạnh đó là carotenoid (β-caroten – tiền vitamin A, tạo màu vàng cam), vitamin C, vitamin B6 và khoáng kali, magiê, calci. Mít non chứa nhiều tinh bột và chất xơ, được chế thành bột giàu dinh dưỡng. Nhóm hợp chất đặc trưng nhất là các flavonoid prenyl hoá trong gỗ lõi và vỏ — artocarpin, artocarpanone, norartocarpetin, morin — được nghiên cứu về kháng khuẩn, kháng viêm và ức chế sinh melanin. Hạt chứa lectin đặc thù jacalin, một protein gắn galactose dùng rộng rãi trong miễn dịch học, cùng tinh bột và lignan. Tổng quan của Baliga và cộng sự (Food Research International, 2011) và của Jagtap & Bapat (Journal of Ethnopharmacology, 2010) đã hệ thống hóa các nhóm hoạt chất này.

Mít chín ăn tươi, sấy khô, làm kem, sinh tố và mứt; mít non nấu canh, trộn gỏi, kho chay và chế bột; hạt luộc hoặc nướng ăn bùi, giàu tinh bột. Gỗ mít vàng óng, bền, ít mối, dùng đóng đồ nội thất, tạc tượng và làm nhạc cụ; lá dùng làm thức ăn gia súc. Về dược lý, Fang và cộng sự (Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2008) phân lập các hợp chất phenolic từ quả mít và chứng minh tác dụng kháng viêm; Septama & Panichayupakaranant (Pharmaceutical Biology, 2015) chứng minh artocarpanone cùng các flavonoid từ gỗ lõi mít có tác dụng kháng khuẩn đường ruột; lectin jacalin được Kabir (Journal of Immunological Methods, 1998) mô tả với nhiều ứng dụng trong nghiên cứu miễn dịch.

Về an toàn, thịt mít chín là thực phẩm an toàn và giàu dinh dưỡng; tuy nhiên mủ mít (latex) có thể gây dính, kích ứng da và dị ứng ở người mẫn cảm với latex, nên đeo găng khi tách múi. Hạt chỉ ăn khi đã luộc hoặc nướng chín. Mít chứa đường tự nhiên cao nên người đái tháo đường cần dùng điều độ. Về bảo tồn, IUCN chưa đánh giá loài (Not Evaluated) và loài không thuộc CITES; dù được trồng rộng khắp, quần thể hoang dã ở Tây Ghats Ấn Độ bị thu hẹp bởi mất rừng và xói mòn gen do tuyển chọn giống. Bảo tồn tập trung vào lưu giữ đa dạng giống và nguồn gen hoang dã tại các vườn tập hợp gen.