Oải hương

Oải hương (Lavandula angustifolia) là cây bụi hương thấp mọc thành cụm dày, cao 0,3–1 m, phân cành nhiều, thân non vuông và hóa gỗ ở gốc. Lá mọc đối, hình dải hẹp đến hình mác, dài 2–8 cm, màu xanh xám, mặt dưới phủ lông mịn và mang nhiều tuyến tinh dầu; phiến lá gần như không cuống, mép cuộn nhẹ xuống. Cụm hoa là bông chắc dài 4–8 cm ở đỉnh cành, gồm nhiều vòng hoa sát nhau, bì và đài màu tím. Hoa nhỏ, hai môi, màu tím lam sẫm với 4 nhị và 1 bầu; đài hoa có 13 gân nổi rõ. Mùa hoa từ tháng 6 đến tháng 8 ở Bắc bán cầu; cây có rễ cọc dài nên chịu hạn tốt.

Theo Plants of the World Online của Kew, phạm vi bản địa của Lavandula angustifolia là đông bắc Tây Ban Nha tới Ý, nằm trong vùng sinh thái ôn đới — tức dải đồi calcare và vùng nội địa của tây Địa Trung Hải. Các vùng trồng thương mại lớn gồm Haute-Provence (Pháp), thung lũng Kazanlak (Bulgaria), đồng Castilla (Tây Ban Nha), Ý và Anh; tại châu Á loài cũng được canh tác ở Tân Cương và Vân Nam (Trung Quốc). Cần phân biệt giữa oải hương thật (true lavender) — cho tinh dầu cao cấp, tinh khiết — và loài lai lavandin (Lavandula × intermedia), lai giữa L. angustifolia với L. latifolia, cho năng suất dầu cao hơn và chiếm phần lớn sản lượng công nghiệp.

Tinh dầu hoa thật chứa tổng cộng 60–75% linalool và linalyl acetate, là hai thành phần chủ đạo tạo hương hoa ngọt, sạch và mềm; kèm theo camphor, 1,8-cineole, terpinen-4-ol, lavandulol và lavandulyl acetate ở mức thấp. Tiêu chuẩn ISO 3515 đặc tả tinh dầu Lavandula angustifolia và giới hạn chặt các thành phần có hương gắt (như camphor) để bảo đảm chất lượng tinh dầu cao cấp. Linalool là monoterpene alcohol có tác dụng an thần – chống lo âu nhẹ; linalyl acetate là ester dễ bay hơi, cùng với linalool tạo nên nhóm chất chính. Tuyến lông tiết (trichome) trên hoa và lá chứa dầu, đạt mật độ và hàm lượng cao nhất khi hoa nở rộ, nên thời điểm thu hoạch quyết định chất lượng tinh dầu.

Oải hương được dùng trong nước hoa làm hương nền và chất định hương, trong mỹ phẩm, xà phòng, khăn và túi thơm, ở ẩm thực với liều nhỏ (bánh, đồ uống) và qua mật ong oải hương. Về mặt y học, tổng quan của López và cộng sự (Frontiers in Pharmacology, 2017) làm rõ các đích thần kinh trung ương của tinh dầu, trong đó linalool và linalyl acetate tác động lên hệ GABAergic, serotonergic và thụ thể NMDA. Thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, kép giấu, có kiểm soát của Kasper và cộng sự (International Journal of Neuropsychopharmacology, 2014) cho thấy viên nang tinh dầu oải hương (Silexan) giảm rõ triệu chứng ở bệnh nhân rối loạn lo âu tổng quát, so với placebo và hiệu quả tương đương paroxetine. Tổng quan các nghiên cứu lâm sàng của Manzoor và cộng sự (Food Science & Nutrition, 2025) củng cố tác dụng chống lo âu, còn Sanna và cộng sự (Frontiers in Pharmacology, 2019) ghi nhận giảm đau thần kinh ngoại vi trên mô hình chuột.

Về an toàn, linalool và linalyl acetate trong tinh dầu bị oxy hóa khi để lâu ngoài không khí, tạo thành hydroperoxide — chất gây dị ứng tiếp xúc đã được ghi nhận rõ, vì vậy nên dùng tinh dầu mới, pha loãng đúng mức, thử patch test trên da, tránh xa mắt và để ngoài tầm tay trẻ nhỏ. Đã có báo cáo các ca phát triển tuyến vú sớm (thelarche) ở bé trai liên quan tới sản phẩm bôi ngoài da chứa dầu oải hương, nên không dùng kéo dài cho trẻ em. Tinh dầu không nên uống ngoài các chế phẩm có kiểm soát; phụ nữ mang thai và người dùng thuốc an thần cần thận trọng. Về bảo tồn, IUCN chưa xếp hạng loài (Not Evaluated) và loài không thuộc CITES; canh tác thương mại trải hàng chục nghìn hecta ở Pháp, Bulgaria và Tây Ban Nha, thu hái hoang dã chỉ mang tính cục bộ, song kiểu gen hoang dã thuần chủng có nguy cơ bị pha tạp với lavandin.