Sả chanh

Sả chanh (Cymbopogon citratus) là cỏ lâu năm mọc thành bụi (khóm) dày đặc, cao thường 1–1,5 m và đôi khi tới 2 m, với thân rễ ngắn và bộ rễ chùm khỏe ăn sâu. Lá mọc tập trung thành bó, hình dải hẹp, dài 30–90 cm, rộng 5–15 mm, đầu thuôn nhọn, hai mặt nhẵn, mép hơi ráp, gân giữa rõ; bẹ lá nhẵn và phần gốc thường ửng đỏ tím. Lưỡi lá (ligule) mỏng dạng màng, dài 1–2 mm. Cụm hoa là chùy dài 30–60 cm với các bông nhỏ xếp thành cặp, nhưng ở cây trồng loài hầu như không ra hoa và gần như không kết hạt — đây là lý do sả chanh được nhân giống vô tính bằng tách bụi và hom thân chứ không bằng hạt.

Theo Plants of the World Online của Kew, phạm vi bản địa của Cymbopogon citratus là Nam Á — cụ thể miền nam Ấn Độ và Sri Lanka — trong vùng sinh thái nhiệt đới ẩm; từ đó loài đã được du nhập và trở nên phổ biến khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ngày nay các vùng sản xuất chính gồm Ấn Độ, Trung Quốc, Sri Lanka, Việt Nam và Guatemala, cùng nhiều nước Đông Nam Á, châu Phi và Nam Mỹ. Tại Việt Nam, sả mọc và được trồng ở đồng bằng, ven sông và chân đồi từ bắc vào nam, thường trên đất tơi xốp, đủ ẩm; cây ưa nắng đầy đủ và sinh khối lá đạt cao nhất dưới khí hậu nóng ẩm quanh năm.

Lá tươi chưng cất hơi nước cho tinh dầu sả với hiệu suất khoảng 0,3–0,5% khối lượng lá tươi, trong đó citral — hỗn hợp hai đồng phân mùi chanh gồm geranial (citral A) và neral (citral B), thường theo tỉ lệ khoảng 1,2–2:1 — chiếm 65–85%. Ngoài citral, tinh dầu còn chứa myrcene (khoảng 5–20%), geraniol, limonene, β-caryophyllene, nerol, citronellal, 1,8-cineole và geranyl acetate. Chính khung monoterpene aldehyde của citral quyết định mùi chanh tươi đặc trưng và phần lớn hoạt tính sinh học của tinh dầu; hàm lượng citral trong lá đạt đỉnh ngay trước khi cây phân hoá, nên thời điểm thu hoạch ảnh hưởng trực tiếp tới chất lượng dầu.

Tinh dầu sả được nghiên cứu rộng rãi cho sức khỏe răng miệng: tổng quan phạm vi (scoping review) của Kusuma và cộng sự (Pharmaceuticals, 2024) tập hợp các thử nghiệm lâm sàng dùng tinh dầu sả hoặc nước súc miệng chứa sả cho viêm nướu, viêm nha chu và sâu răng, trong đó một số thử nghiệm cho hiệu quả tương đương hoặc nhỉnh hơn chlorhexidine. Gao và cộng sự (Frontiers in Cellular and Infection Microbiology, 2020) chứng minh tinh dầu sả và citral ức chế màng sinh học (biofilm) hai loài của Staphylococcus aureus và Candida, gợi ý tiềm năng trong kiểm soát nhiễm khuẩn – nấm. Boukhatem và cộng sự (Libyan Journal of Medicine, 2014) ghi nhận hoạt tính kháng viêm và kháng nấm mạnh in vivo trên mô hình phù chân chuột. Shah và cộng sự (Journal of Advanced Pharmaceutical Technology & Research, 2011) và Tibenda và cộng sự (Frontiers in Pharmacology, 2022) điểm lại cơ sở dược lý của loài và của chi Cymbopogon, gồm kháng khuẩn, chống oxy hoá, hạ đường huyết và chống viêm trong tiền lâm sàng.

Về an toàn, citral là chất gây dị ứng da (hapten) đã được biết đến rộng rãi, có thể gây kích ứng da và niêm mạc nếu dùng tinh dầu nguyên chất, nên luôn phải pha loãng và tránh tiếp xúc với mắt; Rosol và cộng sự (Food and Chemical Toxicology, 2023) xác nhận tinh dầu sả đã được FEMA đánh giá GRAS như một hương liệu thực phẩm, song chỉ nên dùng ở liều tạo hương. Sả chanh rất khác với sả Java (C. winterianus) và sả Sri Lanka (C. nardus) — hai loài giàu citronellal dùng làm hương xua muỗi — nên cần phân biệt khi dùng làm thuốc. Về bảo tồn, IUCN chưa đánh giá loài (Not Evaluated) và loài không thuộc CITES; C. citratus gần như bất thụ và được trồng rộng khắp nên quần thể hoang dã ít chịu áp lực, song đa dạng di truyền được duy trì chủ yếu qua các dòng vô tính, khiến việc lưu giữ giống bản địa và ngân hàng mô là ưu tiên.