Mồng tơi

Mồng tơi (Basella alba L.) thuộc họ Basellaceae, là dây leo quấn thân mềm, mọc nhanh, có thể dài 6–10 m khi gặp giá thể. Thân tròn, mập, mọng nước, màu xanh ở dạng điển hình hoặc đỏ tía ở dạng 'Rubra'. Lá mọc xen, phiến dày và hơi mọng nước, hình trứng đến hình tim, dài 3–9 cm, mép nguyên, có cuống. Hoa nhỏ màu trắng đến tím nhạt hoặc hồng, xếp thành bông đơn ở kẽ lá. Quả là quả mọng nhỏ đường kính 5–6 mm, xanh khi non và tím đen bóng khi chín, chứa một hạt; cây ra hoa vào thời kỳ ngày ngắn và tự gieo hạt mạnh.

Theo Plants of the World Online (Kew, 2026), vùng bản địa của Basella alba là châu Á nhiệt đới: từ tiểu lục địa Ấn Độ (Ấn Độ, Bangladesh, Sri Lanka) qua Đông Nam Á (Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, Malaysia, Indonesia, Philippines) tới New Guinea. PROTA và World Flora Online lưu ý nguồn gốc chính xác còn chưa chắc chắn và một số tài liệu coi loài bản địa ở cả châu Phi nhiệt đới. Từ các trung tâm trồng cổ truyền, cây đã lan rộng khắp nhiệt đới và cận nhiệt đới: nhập nội ở Trung Quốc, Nhật Bản, đông nam Hoa Kỳ (Florida, Alabama), nhiều nước châu Phi, Trung Mỹ, Caribe, Nam Mỹ và các đảo Thái Bình Dương (Hawaii, Fiji, New Caledonia).

Sắc tố đặc trưng của mồng tơi là nhóm betalain, trong đó betacyanin chiếm ưu thế với hoạt chất chính gomphrenin (betanidin 6-O-β-D-glucoside). Các dẫn xuất acyl hóa bằng acid hydroxycinnamic đã được xác định gồm malabarin (6′-O-E-caffeoyl-gomphrenin), globosin (6′-O-E-4-coumaroyl-gomphrenin), basellin (6′-O-E-feruloyl-gomphrenin) và gandolin (6′-O-E-sinapoyl-gomphrenin) (Kumorkiewicz và cộng sự, Int. J. Mol. Sci., 2022). Hàm lượng betacyanin toàn phần trong quả chín đạt khoảng 42,0 mg/100 g tính theo đương lượng gomphrenin (Kumorkiewicz-Jamro và cộng sự, J. Agric. Food Chem., 2024). Ngoài betalain, lá còn chứa chất nhầy polysaccharide tạo độ sánh khi nấu, saponin, flavonoid, β-caroten (provitamin A) và vitamin C; 100 g lá tươi cung cấp khoảng 19 kcal, 102 mg vitamin C, 400 µg vitamin A, 140 µg folate và 510 mg kali (USDA FoodData Central).

Lá và đọt non là rau quen thuộc ở Việt Nam, nấu canh với tôm, cua, mướp hay đay; chất nhầy giúp món canh sánh và được xem là mát, nhuận trường. Loài cũng được chế biến thành cà ri ở Sri Lanka, món utan ở Philippines và pakora ở Ấn Độ, còn quả chín cho nước đỏ dùng làm phẩm màu và thuốc nhuộm ở Trung Quốc. Về nghiên cứu, Lin và cộng sự (Journal of Agricultural and Food Chemistry, 2010) phân lập gomphrenin I từ quả và chứng minh hoạt tính chống oxy hóa mạnh cùng khả năng ức chế sản sinh nitric oxide, PGE2 và IL-1β do LPS kích thích trên đại thực bào; Kumorkiewicz-Jamro và cộng sự (2024) xác nhận hoạt tính kháng viêm của gomphrenin và các dẫn xuất acyl hóa trên đại thực bào người. Nghiên cứu in vitro khác ghi nhận dịch chiết lá có hoạt tính chống oxy hóa, ức chế tyrosinase và ức chế enzym α-amylase/α-glucosidase, gợi ý tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết.

Mồng tơi được coi là rau ăn được rộng rãi và an toàn; tuy nhiên như nhiều rau ăn lá, lá chứa oxalat và saponin nên người có tiền sử sỏi thận hoặc suy thận nên dùng điều độ và hạn chế ăn nhiều lá sống. Nấu chín giúp giảm bớt oxalat hòa tan. Về bảo tồn, IUCN chưa đánh giá loài (Not Evaluated) và loài không thuộc CITES; PROTA xếp mồng tơi vào nhóm không bị đe dọa vì được trồng phổ biến trong vườn nhà và bán ở chợ, đồng thời đề xuất đưa vào chương trình bảo tồn rau truyền thống của khu vực SADCC (Nam Phi). Nguồn gen hiện được giữ chủ yếu tại chỗ (in situ) trong tay nông dân, chưa có nhiều bộ sưu tập tại các ngân hàng gen quốc gia.