Rau má

Rau má (Centella asiatica) là cây thân bò đa niên mọc sát mặt đất, rễ mọc ở đốt, thân dài 5–20 cm nhưng có thể vươn tới khoảng 1 m. Lá hình thận đến gần tròn, đường kính 0,8–9 cm, gốc hình tim, mép khía răng, cuống dài rất biến động; hoa nhỏ màu lục – tím nhạt hợp thành tán gần như đầu cành sát đất, quả dẹt 3–4 mm có gân nổi. Cây ưa nơi ẩm — đồng cỏ ẩm ven sông, bờ ao, đầm lầy, bìa rừng — và theo Flora of Tropical East Africa mọc từ gần mực nước biển đến độ cao khoảng 3.480 m.

Rau má phân bố rộng khắp vùng nhiệt đới và lan sang cả cận nhiệt đới: châu Á, châu Phi, châu Đại Dương và đã được nhập nội ở châu Mỹ. Theo Kew POWO, loài là cây bản địa vùng nhiệt đới ẩm Cựu Thế giới và được trồng, sử dụng rộng rãi ở Nam Á (gotu kola tại Ấn Độ, Sri Lanka), Đông Nam Á (Việt Nam, Thái Lan) và Trung Quốc. Thân bò dễ bén rễ ở đốt nên cây nhanh chóng tạo thảm và thích nghi với nhiều loại đất ẩm, giàu hữu cơ.

Hoạt chất chính là nhóm saponin triterpen pentacyclic (triterpenoid), thường chiếm khoảng 1–8% khối lượng dược liệu khô, gồm bốn hợp chất đánh dấu: asiaticoside, madecassoside, asiatic acid và madecassic acid. Trong đó asiaticoside và madecassoside là các glycosid — dạng được cho là chịu trách nhiệm chính cho tác dụng lành vết thương và kích thích tổng hợp collagen; asiatic acid và madecassic acid là các aglycon mang hoạt tính chống oxy hóa, kháng viêm. Ngoài ra rau má còn chứa brahmoside, brahminoside, flavonoid, carotenoid, tinh dầu và các khoáng chất.

Rau má là cây thuốc kiêm rau quen thuộc: lá non ăn sống, ép nước giải nhiệt; trong y học cổ truyền Ấn Độ (gotu kola) và Việt Nam dùng an thần nhẹ, hỗ trợ tuần hoàn và làm lành vết thương. Về bằng chứng lâm sàng, tổng quan hệ thống của Arribas-López và cs. (Int. J. Environ. Res. Public Health, 2022) gồm bốn thử nghiệm lâm sàng cho thấy C. asiatica có thể thúc đẩy co vết thương, tái biểu mô và cải thiện diện mạo vết thương; một thử nghiệm mù đôi trên bệnh nhân mụn dùng gel chuẩn hoá ECa 233 (53,1% madecassoside, 32,2% asiaticoside) ghi nhận giảm viêm da. Tổng quan trên Pharmaceutics (2024) và J. Cell. Mol. Med. (Bandopadhyay và cs., 2023) hệ thống cơ chế tăng tổng hợp collagen type I, điều hoà viêm và chống oxy hóa của asiaticoside/madecassoside.

Rau má nhìn chung được xem là an toàn ở liều thông thường; một số người có thể gặp buồn ngủ, đau đầu, chóng mặt hoặc dị ứng da khi bôi, nên thận trọng khi dùng cùng thuốc an thần, thuốc gây ngủ hoặc thuốc chuyển hoá qua gan. Về bảo tồn, IUCN xếp Centella asiatica ở mức Ít quan tâm (LC; Red List species 168725) và mô hình dự đoán rủi ro (Bachman và cs., 2024) xác nhận không bị đe dọa. Loài vừa mọc hoang vừa được trồng; áp lực chính là khai thác quá mức và thuốc diệt cỏ trong nông nghiệp.