Đinh lăng

Đinh lăng (Polyscias fruticosa) là cây bụi hoặc tiểu mộc thường xanh, cao 1–3 m (đôi khi tới 5 m), phân cành nhiều, thân non màu xanh lục nhạt. Lá kép 2–3 lần lông chim, cuống dài, phiến xẻ thành nhiều thùy hẹp hình mũi mác mép khía răng — trông hao hao lá sâm nên mới có tên 'đinh lăng'. Hoa rất nhỏ, màu trắng lục, mọc thành tán tụ ở ngọn; quả mọng nhỏ hình cầu, khi chín màu đen, chứa 2 hạt dẹt. Rễ củ (thân rễ) phình to, vỏ nâu nhạt, ruột trắng ngà, mùi thơm dịu và vị hơi đắng — phần thường dùng làm thuốc.

Theo Cơ sở thực vật toàn cầu của Kew (POWO), đinh lăng là loài 'cổ thực vật trồng' (cultigen) có nguồn gốc Trung Malesia tới Tây Nam Thái Bình Dương — Maluku, Sulawesi, New Guinea, quần đảo Bismarck, New Caledonia, Vanuatu và Queensland (Úc); cây mọc ở vùng nhiệt đới ẩm. Từ đây loài được du nhập và trồng rộng khắp: Việt Nam, Thái Lan, Myanmar, Bangladesh, Borneo, Java, nhiều đảo Thái Bình Dương, vùng Caribe và châu Phi (Mozambique). Ở Việt Nam, đinh lăng là cây thuốc vườn nhà quen thuộc từ đồng bằng tới miền núi; nguồn dược liệu chủ yếu lấy từ cây trồng.

Rễ và lá đinh lăng giàu saponin triterpen khung oleanane, dẫn xuất từ acid oleanolic — nhóm hợp chất đặc trưng cho họ Araliaceae (nhân sâm, ngũ gia bì). Từ lá và rễ đã phân lập được các polysciosid A–K (Huan và CS, Phytochemistry, 1998; Natural Product Research, 2020) cùng nhiều saponin chung với chi Panax như chikusetsusaponin IVa, ladyginoside A và zingibroside R1. Đáng chú ý là saponin PFS (3-O-[β-D-glucopyranosyl-(1→4)-β-D-glucuronopyranosyl] acid oleanolic 28-O-β-D-glucopyranosyl ester) — hoạt chất chính của lá. Ngoài ra rễ còn có polyacetylen (falcarinol), phytosterol (stigmasterol), polyphenol, flavonoid và tinh dầu chứa sesquiterpene; một tổng quan năm 2025 (Molecules) nhận diện hơn 120 chất chuyển hóa và 19 saponin của loài.

Trong y học cổ truyền Việt Nam, rễ đinh lăng được xem là thuốc bồi bổ, tăng lực — 'sâm của người nghèo': sắc uống trị suy nhược, đau đầu, mất ngủ, hoạt huyết tăng tuần hoàn não và lợi sữa ở phụ nữ sau sinh; lá non ăn sống như rau ghém. Nghiên cứu hiện đại làm rõ cơ sở dược lý của nhóm saponin: saponin PFS ức chế mạnh α-amylase tụy heo (IC50 27,1 µg/mL) và α-glucosidase nấm men (IC50 440,5 µg/mL), làm hạ đường huyết sau ăn ở chuột (100 mg/kg giảm 16,6% ở 30 phút và 27,9% ở 60 phút) và hiệp lực với acarbose (Hanh và CS, J Chem, 2016). Các cao chiết lá còn cho thấy tác dụng hạ sốt, kháng viêm, giảm đau, kháng khuẩn (E. coli, S. aureus, C. albicans), chống oxy hóa và bảo vệ thần kinh trong nhiều mô hình thực nghiệm.

Đinh lăng được dùng rộng rãi và tương đối an toàn ở liều dân gian, nhưng bằng chứng lâm sàng trên người còn ít; cần thận trọng khi dùng kéo dài hoặc phối hợp thuốc hạ đường huyết do nguy cơ tụt đường huyết, và không dùng quá liều cho phụ nữ mang thai. Loài được IUCN xếp chưa đánh giá (Not Evaluated) và không nằm trong CITES; là cây trồng phổ biến nên không bị đe dọa, song cần lưu giữ các giống đinh lăng lá to/lá nhỏ bản địa làm nguồn gen dược liệu.