Rau ngót

Rau ngót (Sauropus androgynus (L.) Merr.) thuộc họ Diệp hạ châu (Phyllanthaceae), là cây bụi lâu năm mọc nhiều chồi đứng, cao 1–2,5 m, có thể tới 3 m, thân gỗ nhẵn ở gốc, cành non xanh tròn và mọng. Lá mọc so le, phiến hình trứng đến thuôn, dài 2–6 cm, rộng 1–3 cm, mặt trên xanh đậm bóng, mặt dưới xanh nhạt, mép nguyên; hiếm khi rụng nên cây nhìn xanh quanh năm. Hoa rất nhỏ, mọc xếp dọc theo cuống ngắn ở nách lá, màu lục nhạt (dạng hoa đỏ sẫm cũng được ghi nhận); quả là quả mọng nhỏ hình cầu dẹt, đường kính 5–7 mm, màu trắng nhạt rồi tím đen khi chín, chứa vài hạt.

Theo Plants of the World Online (Kew, 2025), vùng bản địa của loài là châu Á nhiệt đới và cận nhiệt đới: từ Ấn Độ, Bangladesh, Assam, Đông Himalaya, Sri Lanka qua Đông Dương (Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam) tới Mã Lai, Indonesia (Java, Sumatra, Sulawesi, Maluku, Sunda Nhỏ), Borneo, Philippines và New Guinea; cũng bản địa ở Nam Trung Quốc và Hải Nam. PROSEA lưu ý nguồn gốc chính xác chưa rõ và ghi nhận loài không có ở New Guinea. Ngày nay cây được trồng phổ biến khắp Đông Nam Á và các vùng nhiệt đới khác (rau ngót, katuk, cekur manis, sayur manis…), thường trong vườn nhà và trồng thương mại quy mô nhỏ.

Lá rau ngót chứa alkaloid isoquinoline papaverine — thành phần đặc trưng nhất, hàm lượng trong lá tươi được tổng quan Journal of Ethnic Foods (2022) ghi nhận khoảng 580 mg/100 g, đồng thời là hoạt chất giãn cơ trơn gắn với cảnh báo an toàn khi lạm dụng ép sống. Flavonoid rất phong phú: so sánh 11 loại rau Indonesia, rau ngót có hàm lượng flavonoid cao nhất (Andarwulan và cộng sự, Food Chemistry, 2010), gồm kaempferol (kể cả glycoside 3-O-β-D-glucosyl-(1→6)-β-D-glucosyl-kaempferol — GGK), quercetin, myricetin, luteolin và apigenin, cùng các acid phenolic chlorogenic, caffeic và ferulic. Ngoài ra lá giàu β-caroten (provitamin A), vitamin C (khoảng 239 mg/100 g), đạm khoảng 4,8 g/100 g, cùng sterol, triterpenoid, lignan glycoside, squalene và phytol (Zhang và cộng sự, Journal of Ethnopharmacology, 2020).

Trong ẩm thực Việt Nam, lá và đọt non nấu canh với thịt bằm, cua hoặc tôm khô, xào trứng; ở Malaysia lá được ăn như rau 'đa vitamin' (salad, cà ri, xào), ở Indonesia dùng làm món katuk và trà thảo mộc jamu lợi sữa. Về nghiên cứu, dịch chiết lá có hoạt tính chống oxy hóa, chống viêm, kháng loét dạ dày, làm trắng da, hạ đường huyết (ức chế α-glucosidase được ghi nhận cả ở rau Việt — Mai và cộng sự, J. Nutr. Sci. Vitaminol., 2007) và điều hòa miễn dịch (Zhang và cộng sự, 2020). Flavonoid GGK phân lập từ lá giảm 15% lượng thức ăn ở chuột cho ăn chế độ giàu béo (liều 60 mg/kg) mà không thay đổi tổ chức học, định hướng nghiên cứu chống béo phì. Về lợi sữa, papaverine làm tăng oxytocin và prolactin trong thí nghiệm trên chuột (Soka và cộng sự, 2010) và các nghiên cứu trên người ghi nhận nước ép lá giúp tăng tiết sữa ở bà mẹ sau sinh.

Cảnh báo an toàn quan trọng: tại Đài Loan năm 1996, hàng trăm phụ nữ uống nước ép/nước sắc lá sống để giảm cân mắc viêm tiểu phế quản tắc nghẽn (bronchiolitis obliterans), được công bố trên The Lancet (Lai và cộng sự, 1996); Nhật Bản cũng ghi nhận ca bệnh tương tự năm 2005. Cơ chế vẫn chưa rõ: thí nghiệm cho chuột cống uống lá và papaverine không tái lập tổn thương phổi (Lai, Wang & Lee, Chinese Medical Journal, 2000), nên có thể còn các hợp chất hoặc yếu tố khác tham gia. Vì vậy nên ăn rau ngót đã nấu chín, tránh ép uống sống với mục đích giảm cân, dùng điều độ (tổng quan 2022 cảnh báo triệu chứng khi tiêu thụ trên 131 g/ngày kéo dài) và thận trọng với phụ nữ mang thai. Về bảo tồn, IUCN xếp loài mức Ít quan tâm (LC, đánh giá 2021) và loài không thuộc CITES; cây được trồng rộng khắp nhiệt đới nên quần thể ổn định, dù ở Singapore loài được ghi nhận mức Nhạy cảm (Vulnerable) tại địa phương.