Húng chanh

Húng chanh là cây thân thảo sống lâu năm, cao thường 20–50 cm (đôi khi tới ~1 m), mọc thành bụi; phần gốc thân hóa gỗ, thân non mập mọng nước, có 4 cạnh và phủ lông mịn. Lá mọc đối, phiến dày, cứng, giòn và mọng nước, hình trứng gần tròn đến trứng, dài 3–7 cm, mép khía răng tròn, hai mặt xanh lục nhạt có lông mịn; khi vò ra tỏa mùi thơm đặc trưng như chanh pha oregano, vị cay the ấm. Cụm hoa là bông (chùm xim) ở đầu cành, gồm nhiều hoa nhỏ màu tím nhạt đến tím đỏ, tràng hai môi, 4 nhị thò ra; cây ít khi kết hạt hữu thụ và được nhân giống chủ yếu bằng giâm cành. Quả là các hạch nhỏ hình trứng, màu nâu khi chín.

Theo Plants of the World Online của Kew, vùng bản địa hiện được công nhận của loài trải từ Kenya đến Nam Phi, bán đảo Ả Rập và Ấn Độ; đây là cây thân thảo (không phải geophyte) được trồng và tự nhiên hoá rộng khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới trên thế giới. Tên loài amboinicus bắt nguồn từ đảo Ambon (Indonesia), nơi nhà tự nhiên học Georg Eberhard Rumphius ghi chép cây này vào thế kỷ 17. Về phân loại, loài có lịch sử tên gọi phức tạp: nhiều nhà thực vật hiện xếp nó vào chi Coleus với tên Coleus amboinicus Lour. (tên được Kew POWO chấp nhận), còn Plectranthus amboinicus (Lour.) Spreng. là tên đồng nghĩa được dùng rộng rãi — mục từ này giữ tên khoa học hiện có của website. Nhờ trồng trọt, cây có mặt ở Đông Nam Á, Nam Á, Đông Á, Caribe, châu Mỹ Latin và cả trong nhà ở xứ ôn đới, với vô số tên địa phương như Cuban oregano, Mexican mint, broad-leaf thyme, karpooravalli. Ở Việt Nam, húng chanh (tần dày lá, rau thơm lùn) được trồng phổ biến quanh vườn, ban công và là rau thơm quen thuộc.

Thành phần hóa học đặc trưng nhất của húng chanh là tinh dầu giàu các monoterpene phenol: carvacrol và thymol, cùng γ-terpinene, p-cymene và α-terpinene (tiền chất sinh carvacrol/thymol). Hàm lượng carvacrol thay đổi lớn theo chemotype và vùng trồng, có mẫu đạt tới khoảng 70% tinh dầu, tạo mùi cay nồng kiểu oregano–thyme và là cơ sở cho tính kháng khuẩn mạnh. Ngoài ra, lá còn chứa flavonoid (như quercetin, apigenin và các dẫn xuất), diterpenoid khung abietane (các coleon), acid hữu cơ, chất nhầy, cùng khoáng (sắt, kẽm, calci) và vitamin A, C — nhờ đó cây vừa là rau gia vị vừa là dược liệu. Chất màu đỏ colein đôi khi được nhắc trong y văn cũ.

Húng chanh được dùng rộng rãi trong ẩm thực và y học cổ truyền. Ở Việt Nam, lá tươi hấp với đường phèn hoặc chưng mật ong là bài thuốc dân gian quen thuộc trị ho, viêm họng, cảm cúm, đặc biệt cho trẻ em; lá cũng ăn sống kèm bún, phở, gỏi, thịt gà luộc, và dùng khi kho cá để thơm. Tại Ấn Độ (karpooravalli), Cuba và Mexico, lá được dùng như một loại rau thơm kiểu oregano (Cuban oregano, Mexican mint) và trong y học dân gian để trị ho, hen, cảm, rối loạn tiêu hoá và như thuốc lợi tiểu. Nghiên cứu hiện đại: tổng quan trên Molecules (2016) hệ thống hoá đặc điểm thực vật, hóa thực vật, dược lý và giá trị dinh dưỡng của loài; tổng quan hệ thống và các nghiên cứu công bố năm 2025 tiếp tục ghi nhận tác dụng kháng khuẩn, kháng nấm, kháng oxy hoá, kháng viêm, chống ung thư, lành thương, chống co giật và bảo vệ gan của dịch chiết và tinh dầu; tinh dầu chemotype carvacrol được xem là đối tượng tiềm năng cho kháng khuẩn và chống ung thư.

Ở lượng dùng làm rau thơm và bài thuốc dân gian thông thường, húng chanh được coi là an toàn và là thực phẩm quen thuộc. Tuy nhiên cần lưu ý: tinh dầu nguyên chất và liều thuốc cao đậm đặc có thể gây kích ứng da, niêm mạc và đường tiêu hoá (do carvacrol/thymol nồng độ cao), nên phải pha loãng và không dùng cho trẻ nhỏ. Do được ghi nhận trong y học cổ truyền với tác dụng kích thích tử cung, phụ nữ mang thai và đang cho con bú nên tránh dùng liều thuốc cao khi chưa hỏi ý kiến thầy thuốc; người đang dùng thuốc hoặc có bệnh mạn tính cũng nên thận trọng vì có thể tương tác. Về bảo tồn, húng chanh được trồng khắp vùng nhiệt đới và không bị coi là bị đe dọa; IUCN chưa đánh giá loài (NE – Not Evaluated) và loài không thuộc các phụ lục CITES. Nguồn sử dụng hoàn toàn từ cây trồng, nên bảo tồn chủ yếu là duy trì nguồn giống địa phương.