Kinh giới

Kinh giới là cây thảo một năm cao 30–80 cm, thân vuông, mảnh, lông ngắn và phân cành nhiều. Lá mọc đối, phiến hình trứng tới hình trứng nhọn, mép khía răng cưa đều, mặt trên xanh sẫm, mặt dưới nhạt hơn; cả hai mặt đều phủ tuyến lông chứa tinh dầu nên chỉ cần vò nhẹ là bốc mùi chanh mạnh. Hoa nhỏ, màu tím nhạt đến trắng hồng, tụ thành bông dày đặc ở ngọn và ở nách các lá trên, bông thường lệch về một phía; tràng hoa hợp thành ống và chia môi trên – môi dưới như mọi loài hoa môi. Cây ra hoa rải rác từ tháng 7 đến tháng 9, sau đó kết thành 4 tiểu hạch nhỏ. Cây mọc thẳng, hương chanh bạc hà bốc lên rõ rệt ngay khi chạm vào lá.

Theo Plants of the World Online (Kew), vùng bản địa của Elsholtzia ciliata là châu Á ôn đới tới bán đảo Mã Lai, bao gồm Afghanistan, Mông Cổ, Siberi và Viễn Đông Nga (Altay, Amur, Buryatia, Chita, Irkutsk, Priamurye, Khabarovsk, Sakhalin, Kuril, Kamchatka), Trung Quốc (bắc trung, nam trung, đông nam, Nội Mông, Tạng), Himalaya đông và tây, Nepal, Nhật Bản, Triều Tiên, Đài Loan, cùng Đông Nam Á lục địa (Việt Nam, Lào, Campuchia, Thái Lan, Myanmar, Malaya). Theo Flora of China, loài mọc ở cao độ 0–3400 m trên đồi, vùng đất trống, sân thượng nắng, bờ sông và rừng thưa, có mặt ở mọi tỉnh của Trung Quốc trừ Thanh Hải và Tân Cương. Loài đã du thực sang châu Âu (Đức, Ba Lan, Thụy Điển, Đan Mạch, Ukraine, Romania, Thổ Nhĩ Kỳ phần châu Âu) và Bắc Mỹ (nhiều bang phía đông bắc Hoa Kỳ cùng Ontario, Québec, Canada), nơi Cơ quan Bảo vệ thực vật châu Âu EPPO ghi nhận nó là loài ngoại lai, có tiềm năng cỏ dại. Ở Việt Nam cây vừa mọc hoang ở đất ẩm, ven ruộng, vừa được gieo trồng quanh nhà làm rau thơm.

Tinh dầu chưng cất hơi nước từ toàn cây cho khoảng 0,82% trọng lượng khô (Vietnam Journal of Science and Technology, 2023). Thành phần phụ thuộc rất mạnh vào nguồn gốc địa lý: với cây trồng ở Việt Nam, dầu chủ yếu là bộ đôi citral — geranial 19,5–26,5% và neral 15,2–20,5% — kèm limonene 10,9–14,2% và (Z)-β-farnesene 10,8–11,7%, cùng linalool, nerol, geraniol và các este formiat, acetat của nerol và geraniol (Dũng, Lê Văn Hác, Lê Huy Hải và Leclercq, Journal of Essential Oil Research, 1996). Mẫu Việt Nam năm 2023 ghi nhận (Z)-β-farnesene 22,72%, neral 15,66%, geranial 15,62% và β-ocimene 13,30%. Ngược lại, dầu từ vùng ôn đới lại bị chi phối bởi hai xeton có vòng furan đặc trưng của chi Elsholtzia: dehydroelsholtzia ketone chiếm 66,1–72,4% ở mẫu Novosibirsk (Nga, 2002), còn mẫu thu tại Vilnius (Lithuania, 2022) có 86,23% dehydroelsholtzia ketone và 10,64% elsholtzia ketone (elsholtzione). Như vậy, mùi chanh đặc trưng của kinh giới Việt Nam đến từ citral, còn dấu ấn hoá học chung của chi là cặp xeton furan nêu trên.

Trong ẩm thực, kinh giới là rau thơm ăn sống quen thuộc của bún bò Huế, cháo, gỏi và trứng vịt lộn; y học dân gian Việt Nam dùng sắc toàn cây giải cảm, chữa nhức đầu và cảm sốt không ra mồ hôi. Nghiên cứu cho thấy tinh dầu ức chế cả vi khuẩn gram âm lẫn gram dương (Escherichia coli, Staphylococcus aureus, Bacillus subtilis, Klebsiella pneumoniae, Proteus mirabilis), có hoạt tính chống oxy hoá bằng thử DPPH (IC50 26,55 g/L) và gây độc trên tế bào gan HepG2 trong ống nghiệm (IC50 0,00204%) — công bố của Vietnam Journal of Science and Technology năm 2023; Ma và cộng sự (Journal of Essential Oil Bearing Plants, 2018) cũng báo cáo dầu chiết bằng siêu tới hạn có hoạt tính kháng khuẩn và chống oxy hoá. Đáng chú ý nhất là nghiên cứu dược lý học đăng trên Pharmaceuticals năm 2023: tinh dầu làm giảm theo nồng độ cơn co cơ trơn tiền liệt tuyến và động mạch chủ do phenylephrine gây ra (IC50 lần lượt 0,24 và 0,72 µL/mL), với cơ chế đối kháng thụ thể α1-adrenergic — cơ sở tiềm năng cho tác dụng giãn cơ trơn và hạ huyết áp, nhất quán với báo cáo trước đó về tác dụng hạ huyết áp ở lợn.

Về an toàn, kinh giới nói chung an toàn ở liều lượng ẩm thực thông thường; nhưng tinh dầu cô đặc không nên uống hay bôi đậm chưa pha loãng vì dễ kích ứng niêm mạc và da. Người mang thai, người đang dùng thuốc hạ huyết áp hoặc thuốc rối loạn cương nên tham vấn thầy thuốc trước khi dùng liều cao, kéo dài, do tinh dầu có cơ chế đối kháng α1 và khả năng hạ huyết áp; cũng chưa có nghiên cứu an toàn cho trẻ sơ sinh nên không bôi tinh dầu lên da trẻ. Về bảo tồn, dữ liệu trong hệ thống xếp loài ở mức ít quan tâm (LC) và loài không thuộc CITES; phân bố rất rộng, sinh sản bằng hạt dồi dào và dễ thích nghi nên không bị đe dọa. Tại vùng du thực ở châu Âu và Bắc Mỹ cây có thể thành cỏ dại cạnh tranh cây bản địa. Ưu tiên bảo tồn là giữ gìn quần thể hoang dại bản địa ở Việt Nam và bảo toàn đa dạng hoá học giữa các hoá sinh kiểu — kiểu citral ở nhiệt đới và kiểu xeton furan ở ôn đới — bằng cách gieo trồng từ hạt giống thu tại chỗ, tránh lai tạp với các loài Elsholtzia khác và không thu hái quá mức ở nơi quần thể mỏng.