Dưa hấu

Dưa hấu (Citrullus lanatus) là cây thân thảo hằng năm mọc bò lan hoặc leo bằng tua cuốn, thân dài 1–3 m có lông mềm. Lá mọc so le, phiến xẻ thùy sâu (dạng lông chim) thành 3–5 thùy với mép răng cưa, dài 5–20 cm, có lông ở cả hai mặt. Hoa đơn tính, mọc đơn ở nách lá trên cùng một cây: hoa đực và hoa cái riêng, cánh hoa màu vàng nhạt đến vàng cam, có gân, hợp ở gốc; hoa cái có bầu dưới phình. Quả là quả mọng (pepo) vỏ cứng, hình cầu đến thuôn dài, vỏ xanh sọc, xanh đậm hoặc vàng, nặng từ dưới 1 kg đến hơn 30 kg; bên trong không có vách ngăn, thịt mọng nước màu trắng, vàng, cam, hồng hoặc đỏ tùy giống. Quả chứa 200–800 hạt dẹp, màu đen khi chín và trắng khi non. Về khối lượng, ruột chiếm khoảng 68%, vỏ khoảng 30% và hạt khoảng 2%. Các giống tam bội (3n) cho quả không hạt được tạo ra từ năm 1939.

Theo Kew POWO, Citrullus lanatus có vùng bản địa ở Đông Sahara, với các nước bản địa gồm Ethiopia, Libya và Sudan–Nam Sudan; loài là cây hằng năm của vùng nhiệt đới khô theo mùa. Nguồn gốc thuần hóa của dưa hấu ngọt còn tranh luận: nhiều tài liệu coi châu Phi là quê hương, và dưa Kordofan ở Sudan được xem là họ hàng gần nhất của dưa hấu trồng ngày nay. Hạt dưa hấu hoang tìm thấy ở di chỉ Uan Muhuggiag (Libya) có niên đại khoảng 3500 năm TCN; năm 2022, một nghiên cứu truy nguyên hạt dưa 6.000 năm ở sa mạc Libya về giống dưa egusi (Citrullus mucosospermus) Tây Phi. Dưa hấu được thuần hóa ở Sudan và trồng ở Ai Cập khoảng 2000 năm TCN; dưa ngọt tráng miệng lan khắp Địa Trung Hải từ thời La Mã. POWO ghi nhận loài đã được nhập nội vào Việt Nam cùng nhiều nước nhiệt đới và cận nhiệt đới. Ở Việt Nam, dưa hấu gắn với ngày Tết và được trồng chủ yếu vụ đông–xuân (thu hoạch trước Tết) và vụ hè–thu.

Về hóa học, thành phần nổi bật của dưa hấu là nước (chiếm khoảng 91–92% thịt quả) và các hoạt chất sinh học. Carotenoid của ruột đỏ chủ yếu là lycopen (chiếm 90–95% tổng carotenoid, hàm lượng khoảng 4,4–8,0 mg/100 g), tạo màu đỏ và có hoạt tính chống oxy hóa; ruột vàng chứa 30–40% beta-caroten, 15–25% alpha-caroten và 10–20% lutein, ruột trắng gần như không có carotenoid. Ngoài ra có phytoene, phytofluene, zeta-caroten và beta-cryptoxanthin với hàm lượng nhỏ. Dưa hấu được ghi nhận là nguồn tự nhiên giàu L-citrulline nhất — một axit amin không tham gia protein, là tiền chất của L-arginine trong chu trình urê ở thận, từ đó sinh nitric oxide giúp giãn mạch. Thịt quả còn có đường (fructose, glucose và sucrose), chất xơ/pectin, các hợp chất phenolic, vitamin C, beta-caroten (tiền vitamin A), kali và magiê. Nhóm cucurbitacin (B, C, D, E, I) — triterpen tạo vị đắng và có thể gây độc khi hàm lượng cao — cũng như axit béo chưa no trong hạt đã được phân lập. Từng phần quả (ruột, vỏ, hạt) đều chứa hợp chất sinh học, trong đó vỏ giàu citrulline.

Dưa hấu là loại quả giải khát quan trọng ở vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới: ăn tươi, ép nước, làm sinh tố và kem; vỏ non có thể dầm chua, muối hoặc nấu; hạt rang ăn và ép dầu; ở vùng khô hạn châu Phi quả còn là nguồn nước cho người và động vật. Về nghiên cứu, một tổng quan trên Trends in Food Science & Technology (Montesano và cộng sự, 2021) xác định lycopen và citrulline là hai hợp chất sinh học chính của dưa hấu. Phân tích tổng hợp trên British Journal of Nutrition (2021) từ 17 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy bổ sung L-citrulline dài hạn cải thiện giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD tăng 0,9 điểm %), còn tiêu thụ dưa hấu dài hạn giảm vận tốc sóng mạch (PWV giảm 0,9 m/s) — dấu hiệu giảm độ cứng động mạch. Trên chuột ăn chế độ sinh xơ vữa, bột dưa hấu và L-arginine cải thiện lipid máu, giảm viêm và stress oxy hóa qua tăng biểu hiện eNOS (Nutrition Research, Hong và cộng sự, 2018). Cucurbitacin E phân lập từ dưa hấu có tác dụng kháng viêm ức chế cyclooxygenase, và cucurbitacin B, C, D, E, I ức chế nhiều dòng tế bào ung thư. Một phân tích tổng hợp năm 2025 (Frontiers in Nutrition) tiếp tục củng cố lợi ích của L-citrulline đối với chức năng nội mạc.

Về an toàn, thịt dưa hấu chín là thực phẩm lành và giúp bù nước; nhờ chứa lycopen và citrulline nên không có độc tính đáng kể ở lượng ăn thông thường. Tuy nhiên cần lưu ý nhóm cucurbitacin gây đắng: khi dưa hấu bị lai với giống hoang hoặc gặp điều kiện bất lợi, quả có thể trở nên đắng bất thường với hàm lượng cucurbitacin cao, gây 'ngộ độc cucurbitacin' (nôn, tiêu chảy, đau bụng) — nên tuyệt đối không ăn quả có vị đắng gắt. Dưa hấu giàu đường nên người đái tháo đường cần chú ý khẩu phần; người suy thận cần lưu ý hàm lượng kali. Về bảo tồn, theo Kew POWO, loài được xem là Ít lo ngại (Least Concern) tại Nam Phi theo tiêu chí Sách Đỏ IUCN và đang được trồng rộng khắp thế giới nên không bị đe dọa; loài không thuộc các phụ lục CITES. Rủi ro chính là xói mòn nguồn gen hoang dã và giống địa phương ở Nam Phi (dạng tsamma, citron) — những quần thể này là nguồn gen quý nhưng ngày càng bị thu hẹp, nên Trung tâm Tài nguyên Di truyền Thực vật SADC (SPGRC) và các ngân hàng gen quốc gia đã ưu tiên bảo tồn chúng.