Mướp đắng

Mướp đắng là dây leo thân thảo hàng năm dài 2–5 m, thân có gờ, phân nhánh và mang tua cuốn để leo giàn. Lá mọc so le, phiến chia thùy sâu với mép khía răng. Hoa đơn tính cùng gốc, màu vàng, mọc đơn độc ở nách lá. Quả hình thoi thuôn, mặt sần mụn; khi non màu xanh lục, khi chín chuyển vàng cam rồi nứt thành ba mảnh để lộ hạt nâu bọc áo hạt đỏ mọng. Quả non được thu sau khoảng 12–20 ngày kể từ khi đậu.

Theo Kew POWO, Momordica charantia có vùng bản địa là vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới Cựu Thế giới kéo dài tới nam Thái Bình Dương; loài được cho là bắt nguồn từ châu Phi và châu Á rồi được thuần hóa ở Đông Nam Á. Ngày nay cây được trồng và tự nhiên hóa khắp vùng nhiệt đới – cận nhiệt đới châu Á, châu Phi, châu Mỹ, Caribe và châu Đại Dương, đôi khi trở thành cỏ dại xâm lấn. Các giống khác nhau rõ rệt về hình dạng và độ đắng của quả.

Mướp đắng chứa hơn 200 hợp chất; nhóm được nghiên cứu nhiều nhất là các cucurbitan triterpenoid (karaviloside XI, momordicoside S và T) và charantin — hỗn hợp hai sterol glucoside là β-sitosterol 3-O-β-D-glucoside và 5,22-stigmasterol 3-O-β-D-glucoside. Ngoài ra có polypeptide-p (peptide giống insulin), vicine, saponin, flavonoid và khoáng chất. Về cơ chế, các cucurbitan thúc đẩy chuyển vị GLUT4 ở tế bào cơ và mô mỡ qua con đường AMPK (không qua PI3K/Akt), đồng thời ức chế protein tyrosine phosphatase và giảm glucagon sau ăn; charantin và các dẫn xuất làm tăng tiết insulin và cải thiện đề kháng insulin.

Quả non là món rau phổ biến ở châu Á (xào, nấu canh, nhồi thịt, ăn sống), đồng thời là vị thuốc dân gian trị đái tháo đường ở Ấn Độ, Trung Quốc và Việt Nam. Bằng chứng lâm sàng ngày càng rõ: một phân tích tổng hợp theo GRADE công bố năm 2025 gộp 25 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng cho thấy mướp đắng giảm glucose đói (SMD −0,46), HbA1c (−0,57), insulin (−0,48) và HOMA-IR (−0,52), nhưng không cải thiện chức năng tế bào beta (HOMA-β). Thử nghiệm 12 tuần ở người tiền đái tháo đường Hàn Quốc ghi nhận giảm glucose sau nghiệm pháp dung nạp và ức chế glucagon; một thử nghiệm khác cho thấy giảm glucose đói nhưng không đổi HbA1c. Vì chế phẩm chưa được chuẩn hóa hoạt chất, kết quả giữa các nghiên cứu còn khác biệt.

Quả non được dùng làm thực phẩm an toàn, nhưng nên loại bỏ hạt và áo hạt khi dùng nhiều: hạt và quả chín chứa cucurbitacin và vicine, ăn lượng lớn có thể gây nôn, tiêu chảy. Vicine/convicine có thể gây tan máu ở người thiếu enzym G6PD (favism), nên người mắc bệnh này cần tránh. Mướp đắng có thể hạ đường huyết cộng hưởng khi dùng cùng thuốc trị đái tháo đường, cần theo dõi. Loài không bị đe dọa toàn cầu (IUCN: Ít lo ngại – LC), phân bố rộng khắp nhiệt đới, được trồng rộng rãi và đôi khi tự nhiên hóa thành cỏ dại; nguồn dược liệu chủ yếu từ cây trồng.