Cỏ mần trầu

Cỏ mần trầu (Eleusine indica) là cỏ hằng niên thân thảo, thường mọc thành bụi dẹt; thân dựng cao 15–60 cm, có khi bò dài tới 1,2 m rồi vươn lên. Lá hẹp, dài 5–35 cm, mềm. Cụm hoa gồm 2–6 bông đuôi sóc (ngón tay) xếp dạng 'chân ngỗng' mọc từ một điểm ở ngọn, mỗi bông dài 3–15 cm — đặc trưng dễ nhận. Bộ rễ chùm ăn sâu và chằng chịt, cùng thân cứng dai, khiến việc nhổ cỏ bằng tay rất vất vả — cũng là ý nghĩa tên gọi 'mần trầu'. Quả là quả thóc nhỏ chứa hạt hình trứng, màu nâu đen.

Theo Kew POWO, cỏ mần trầu bản địa Cựu Thế giới nhiệt đới (châu Phi – châu Á nhiệt đới) và nay đã lan khắp vùng ấm trên toàn cầu (tới khoảng vĩ độ 50°). Tại Việt Nam, cây mọc dại khắp nơi từ đồng bằng tới vùng núi: sân bãi, vỉa hè, lối đi, ruộng khô, bờ mương và đất hoang. Loài ưa sáng, chịu giẫm đạp, chịu khô hạn và đất bạc màu; được xếp là cỏ dại xâm hại ở nhiều nơi và đã tiến hóa kháng glyphosate, paraquat và glufosinate.

Cỏ mần trầu giàu flavon C-glycosyl — nhóm hợp chất đặc trưng của họ Hòa thảo. Hai flavon chính được phân lập từ phần trên mặt đất là schaftoside (6-C-glucosyl-8-C-arabinosyl apigenin) và vitexin (apigenin-8-C-glucoside); ngoài ra có isovitexin, orientin, isoorientin, saponarin và tricin (Hilu và CS, 1978). Phân tích LC-MS/MS dịch chiết methanol hiện đại đã nhận diện 65 hợp chất, gồm cả isoschaftoside, vicenin 2, vicenin X, loliolid và adenosin. Rễ và thân còn chứa sterol (β-sitosterol, stigmasterol, 3-O-β-D-glucosyl-β-sitosterol), acid phenol (p-coumaric, ferulic, gallic), cùng terpene, tanin, saponin, alkaloid và coumarin.

Trong y học dân gian nhiều nước, cỏ mần trầu được dùng trị cảm sốt, viêm đường tiết niệu, thấp khớp, đau nhức và rối loạn tiêu hóa; ở Malaysia dùng lá giã lấy nước để thúc đẻ nhau thai và giảm đau, sắc rễ trị hen, còn ở Ấn Độ hạt và rễ non dùng làm thực phẩm. Nghiên cứu hiện đại ghi nhận tác dụng chống viêm (vitexin ức chế 80% và schaftoside 62% huy động bạch cầu trung tính trong viêm phổi chuột do LPS ở liều 400 µg/kg), chống oxy hóa, kháng khuẩn, hạ đường huyết, bảo vệ gan, lợi tiểu và chống sỏi tiết niệu. Ngoài ra cây là thức ăn gia súc và được dùng phủ đất chống xói mòn.

Cỏ mần trầu được xem là tương đối an toàn khi dùng ngoài và ở liều dân gian (riêng rễ, một số tài liệu khuyến cáo thận trọng); không nên dùng kéo dài khi chưa có dữ liệu lâm sàng trên người, và cần lưu ý nguy cơ ngộ độc nếu cỏ mọc nơi phun thuốc diệt cỏ hoặc đất ô nhiễm — cây có khả năng hấp thu và tích lũy kim loại nặng nên từng được dùng trong xử lý đất ô nhiễm. Loài được IUCN xếp chưa đánh giá (Not Evaluated) và không nằm trong CITES; là cỏ dại phổ biến toàn cầu nên không có vấn đề bảo tồn, thay vào đó là bài toán quản lý cỏ dại kháng thuốc trong nông nghiệp.