Cau

Cau là cây cọ cỡ trung bình, thân đơn mọc thẳng cao tới khoảng 20 m, đường kính thân 10–20 cm, gốc hơi phình; thân già màu nâu xám, gần ngọn xanh hơn, mang các vòng sẹo lá cách đều. Lá kép lông chim dài tới 2 m với cuống ngắn; mỗi tán gồm 8–10 lá, trục mang 20–30 lá chét sẫm ở mỗi bên — lá chét giữa dài nhất tới 70 cm, lá chét gốc 40–50 cm, lá chét ngọn 15–25 cm. Cụm hoa gồm nhiều nhánh dài tới 25 cm và rộng tới 60 cm; hoa trắng nhỏ mọc trên các trục con màu vàng nhạt, hoa cái có cánh dài 1,4 cm trong khi cánh hoa đực chỉ 0,5 cm. Quả là loại quả mọng một hạt dài tới 8 cm, rộng 6 cm, xanh khi non chuyển vàng rồi đỏ khi chín; hạt (hạt cau) nâu đỏ, cứng, đường kính tới 2 cm, tròn và thon dần về một đầu.

Theo POWO (Kew), cau bản địa Philippines và được đưa trồng khắp vùng nhiệt đới: Nam Á, Đông Nam Á, Nam và Trung Nam Trung Quốc, Đài Loan, Tây Phi, Madagascar, nhiều đảo Thái Bình Dương và Tây Ấn. Tục nhai trầu – cau hình thành ở vùng biển Đông Nam Á, gắn với sự lan tỏa của người Nam Đảo: tới Micronesia khoảng 3.500–3.000 năm trước, Nam Ấn Độ và Sri Lanka khoảng 3.500 năm, Đông Nam Á lục địa khoảng 3.000–2.500 năm, Bắc Ấn Độ khoảng 1.500 năm và Madagascar khoảng 600 năm trước. Bằng chứng lâu đời nhất là hài cốt trong hang Duyong (Palawan, Philippines) niên đại khoảng 4.630±250 năm trước hiện tại, có răng nhuộm đỏ đặc trưng của người nhai trầu. Ngày nay Ấn Độ sản xuất 60% sản lượng thế giới (2023); ba nước Ấn Độ, Bangladesh và Myanmar chiếm khoảng 87%.

Quả cau chứa phenol — gồm acid phenolic và flavonoid (isorhamnetin, chrysoeriol, luteolin, quercetin, liquiritigenin) — khoảng 31% khối lượng, polysaccharide 18,7%, chất béo 14%, xơ 10,8% và ancaloid khoảng 0,5%. Ancaloid gồm arecolin (chủ yếu), arecaidin, guvacin và guvacolin; năm 2019 Cao và cộng sự phân lập thêm hai ancaloid mới acatechu A và B. Tanin trong hạt là proanthocyanidin (arecatannin); ngoài ra còn acid béo (lauric, myristic, palmitic, stearic, oleic, linoleic…), acid amin (phenylalanin, arginin) cùng triterpen và steroid (acid ursolic, sitosterol, isoarborinol, ergosterol…). Arecolin là chất chủ vận từng phần không chọn lọc trên thụ thể muscarinic và nicotinic, kích thích tiết nước bọt, giãn mạch và co cơ trơn đường tiêu hóa.

Hạt cau nhai cùng lá trầu không và vôi (calcium hydroxide), có thể thêm đinh hương, bạch đậu khấu hoặc nhựa catechu (kattha); đây là chất kích thích thông dụng thứ tư thế giới sau caffeine, nicotine và cồn. Ở Nam Á hạt cau còn được chế thành pan masala, supari và gutka (kèm thuốc lá). Y học cổ truyền Ấn Độ, Sri Lanka, Trung Quốc và Đông Nam Á dùng hạt cau tẩy giun sán (đặc biệt sán dây), trị tiêu chảy và làm thành phần kem đánh răng (Peng và cộng sự, 2015; Sun và cộng sự, 2024). Xơ vỏ quả dùng làm đệm, đồ thủ công và được nghiên cứu để gia cường vật liệu xây dựng; lá khô ép thành bát đĩa dùng một lần; thân cau làm cột, kèo ở Việt Nam. Về phân loại và sức khỏe, IARC (2004) xếp trầu cau có/không kèm thuốc lá vào Nhóm 1 — chắc chắn gây ung thư cho người — riêng arecolin xếp Nhóm 2B; Taylor và cộng sự (1992) ghi nhận nhai cau gây co thắt phế quản ở người bệnh hen.

Nhai trầu cau thường xuyên gây nghiện do arecolin, làm tăng nguy cơ xơ hóa dưới niêm mạc miệng, ung thư khoang miệng và thực quản, bệnh tim mạch, rối loạn trao đổi chất, xơ gan và ung thư gan; dùng khi mang thai liên quan sinh non và nhẹ cân. Khoảng 600 triệu người sử dụng khiến tình trạng này được giới y tế gọi là tình trạng khẩn cấp y tế công cộng bị bỏ quên — cần hạn chế, nhất là khi kèm thuốc lá. Về bảo tồn, cau được trồng rộng khắp nhiệt đới châu Á – Thái Bình Dương, nguồn cung chủ yếu từ cây trồng nên không bị đe dọa tuyệt chủng; theo cập nhật của Kew/POWO, IUCN xếp loài ở mức Thiếu dữ liệu (DD), còn trang này giữ nguyên mức Ít quan tâm (LC) theo dữ liệu gốc.