Trầu không

Trầu không (Piper betle) là dây leo thường xanh, thân nhẵn dài 3–10 m, bám leo nhờ rễ phụ mọc ở các đốt; cây phân tính (đơn tính khác gốc). Lá mọc cách, gốc hình tim hơi lệch, phiến dài 8–12 cm, mặt trên xanh bóng như sáp, gân giữa và cuống thường hơi hồng; lá giòn, vò ra mùi cay thơm nồng. Cụm hoa là bông đuôi sóc dài, hoa đơn tính rất nhỏ màu vàng nhạt; quả mọng tròn, khi chín đỏ, thường hiếm thấy vì cây được trồng chủ yếu từ hom.

Theo Cơ sở thực vật toàn cầu của Kew (Plants of the World Online), trầu không bản địa vùng Đông Dương tới Malesia — Việt Nam, Campuchia, Lào, Myanmar, Thái Lan, bán đảo Mã Lai, Philippines, Indonesia (Lesser Sunda) và quần đảo Andaman – Nicobar. Từ đây cây theo tuyến thương mại và di cư lan xa tới Ấn Độ, Sri Lanka, Bangladesh, châu Đại Dương (New Guinea, Fiji, Vanuatu) rồi tới Madagascar, Đông Phi và vùng Caribe. Trầu cần cọc/giàn để leo, chỉ ưa đất tơi thoát nước, tránh đất ngập, mặn; thường được trồng thành giàn nhỏ quanh nhà ở vùng nhiệt đới ẩm.

Lá là bộ phận chứa dược chất, với tinh dầu chiếm khoảng 4,2%. Thành phần đặc trưng là các allylphenol: chavibetol (và chavibetol acetate tạo mùi cay kiểu đinh hương), hydroxychavicol (còn gọi allylpyrocatechol/2-hydroxychavicol, chiếm tới ~26% ở một số giống), cùng eugenol, chavicol, methyl eugenol và safrole; ngoài ra có sesquiterpene (β-caryophyllene), monoterpene (1,8-cineole, α-pinene, camphene), flavonoid (quercetin, luteolin, apigenin), tanin và β-sitosterol. Hàm lượng và tỉ lệ các cấu tử thay đổi mạnh theo giống, mùa và vùng trồng — chavibetol/hydroxychavicol đặc trưng cho giống Việt Nam và Ấn Độ, còn safrole chiếm ưu thế ở một số giống Sri Lanka.

Nghiên cứu xác nhận nhiều tác dụng của hydroxychavicol và eugenol: kháng nấm trên 124 chủng (MIC 7,81–62,5 µg/mL với nấm da liễu; Ali và CS, Ann Clin Microbiol Antimicrob, 2010), ức chế xanthine oxidase (Murata và CS, J Nat Med, 2009), chống đột biến (Amonkar và CS, Food Chem Toxicol, 1986) và kháng viêm – kháng ung thư tiền lâm sàng (AACR Cancer Prev Res, 2014; J Cell Mol Med, 2022). Trong đời sống, lá trầu là vật phẩm văn hóa: têm trầu têm cau, mời khách, thờ cúng, mừng cưới; nhai trầu làm tăng tiết nước bọt, tạm thời sảng khoái và sạch miệng. Lá non còn ăn sống, cuốn nem; chiết xuất được nghiên cứu làm nước súc miệng, chất kháng khuẩn, phụ gia bảo quản thực phẩm và chống oxy hóa tự nhiên.

Cần phân biệt lá trầu với hỗn hợp nhai: IARC Monographs Vol. 85 (2004) xếp 'betel quid' nhai kèm cau (và hạt cau) vào Nhóm 1 – gây ung thư người, liên quan ung thư khoang miệng và thực quản; lá trầu đơn lẻ không thuộc nhóm này, nhưng thói quen nhai trầu–cau gây nghiện và tổn hại răng miệng nên cần hạn chế. Tinh dầu và chavicol có thể gây kích ứng da/nhầy, dùng nội liều cao không an toàn cho phụ nữ mang thai. Trầu không được IUCN xếp hạng (Not Evaluated) và không nằm trong CITES; tuy vậy tập quán ăn trầu thu hẹp khiến nhiều giống địa phương quý bị mai một, cần bảo tồn nguồn gen.