Bưởi

Bưởi là cây gỗ nhỏ, thường cao 5–15 m, cành non có gai, tán rộng và tròn. Lá đơn, mọc so le, phiến lớn hình trứng đến bầu dục, dài 8–20 cm, cuống lá có cánh rộng che gần hết cuống – đặc điểm phân biệt với các loài cam chanh khác. Hoa trắng, thơm, đường kính 3–7 cm, mọc đơn hoặc thành chùm 2–5 hoa ở nách lá, có 4–5 cánh và nhiều nhị. Quả (hesperidium) là loại lớn nhất trong chi Citrus: đường kính 15–30 cm, nặng trung bình 1–2 kg, có khi tới 5 kg; vỏ (bì) dày 1–3 cm, xanh đến vàng khi chín; bên trong chia 10–18 múi, tép mọng nước, màu trắng hồng đến đỏ, chứa ít hạt lớn. Cây ra hoa vào mùa xuân, quả chín vào cuối thu – đông và để được lâu.

Theo Plants of the World Online của Kew, phạm vi bản địa của Citrus maxima là từ Assam (đông bắc Ấn Độ) tới Đông Dương, thuộc vùng nhiệt đới ẩm, nơi cây mọc trong rừng mưa. Loài được thuần hóa từ rất sớm và nay trồng khắp châu Á nhiệt đới – cận nhiệt đới, đặc biệt ở Trung Quốc (Quảng Tây, Phúc Kiến, Chiết Giang với các giống Văn Đán, Sa Điền), Việt Nam, Thái Lan, Malaysia và Indonesia. Từ châu Á, bưởi lan sang Caribe, Mỹ Latinh và các đảo Thái Bình Dương, trở thành cây ăn quả của nhiều vùng nhiệt đới. Ở Việt Nam, vùng trồng nổi tiếng gồm đồng bằng sông Cửu Long (Năm Roi, Da Xanh), Hà Nội (Diễn) và Đoan Hùng – Phú Thọ.

Thành phần hoạt chất chính của bưởi là flavonoid và tinh dầu. Naringin – một flavanone glycoside có vị đắng – là hợp chất đặc trưng nhất, tập trung ở cùi trắng (albedo) và màng múi, cùng với aglycone naringenin và các polyphenol như hesperidin, acid caffeic, acid p-coumaric, acid ferulic và acid vanillic. Vỏ ngoài (flavedo) giàu tinh dầu, với limonene là monoterpene chủ đạo, kèm myrcene và các sesquiterpene; nootkatone – sesquiterpene ketone – góp phần tạo hương bưởi đặc trưng. Múi quả cung cấp vitamin C (khoảng 30–60 mg/100 g), carotenoid và chất xơ hòa tan (pectin). Các nhóm hoạt chất này được hệ thống hóa trong tổng quan của Sapkota và cộng sự (Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine, 2022).

Bưởi được dùng rộng rãi làm quả ăn tươi, nước ép, salad và gỏi tép bưởi; vỏ (bì) nấu chè, làm mứt, kẹo và ướp, còn hoa và lá được cất tinh dầu. Về nghiên cứu, tổng quan của Sapkota và cộng sự (2022) cho thấy naringin có tác dụng chống oxy hóa, kháng viêm, hạ lipid máu, chống xơ vữa và bảo vệ gan; naringenin thể hiện độc tính chọn lọc trên một số dòng tế bào ung thư vú trong các nghiên cứu tiền lâm sàng. Một tổng quan năm 2023 về naringin (Molecules) cũng củng cố các tác dụng chống oxy hóa, chống viêm và chuyển hóa của hợp chất này. Các polyphenol và vitamin C trong múi góp phần chống oxy hóa, như tổng hợp trong bài đánh giá trên Current Research in Nutrition and Food Science (2024); tinh dầu vỏ và nootkatone còn được ứng dụng làm hương liệu và chất xua côn trùng.

Về an toàn, naringin trong bưởi ức chế enzyme CYP3A4 và P-glycoprotein ở ruột, làm tăng nồng độ một số thuốc trong máu (nhóm statin, thuốc chống loạn nhịp, thuốc ức chế miễn dịch, một số thuốc huyết áp) – tương tác kiểu "nước ép bưởi" đã được ghi nhận rõ, nên người đang dùng thuốc cần hỏi ý kiến bác sĩ trước khi ăn nhiều. Naringin cũng là chất đắng, dùng lượng lớn có thể gây khó chịu tiêu hóa. Tinh dầu vỏ đậm đặc không nên uống trực tiếp; nên pha loãng và tránh tiếp xúc mắt. Về bảo tồn, IUCN xếp bưởi ở mức Ít quan tâm (Least Concern) và loài không thuộc CITES; tuy vậy quần thể hoang dã ở Assam và Đông Nam Á bị thu hẹp do mất rừng và lai tạp với cây trồng, nên các giống địa phương cần được lưu giữ trong vườn tập hợp gen để tránh xói mòn di truyền.