Me

Me là cây gỗ lớn, thường cao 10–25 m (tối đa tới 30 m), tán rộng tròn–hình bình, đường kính tới 12 m; thân có thể đạt chu vi 7,5 m, vỏ nâu xám nứt dọc, gỗ lõi nâu đỏ cứng phân biệt rõ với gỗ dác vàng nhạt. Lá kép lông chim chẵn, mọc cách, mang 10–20 lá chét nhỏ hình bầu dục–thuôn, dài dưới 2 cm, màu xanh sáng, mặt dưới hơi nhạt; cây gần như thường xanh nhưng có thể rụng lá một phần trong mùa khô. Hoa nhỏ, 5 cánh, rộng khoảng 2,5 cm, màu vàng có vệt cam–đỏ, mọc thành chùm ở đầu cành; mùa hoa thường vào đầu mùa khô. Quả là đậu không tự mở, dài 5–15 cm, vỏ nâu giòn (các giống châu Á quả dài, 6–12 hạt; giống châu Phi và Tây Ấn quả ngắn, 1–6 hạt), bên trong là thịt quả dính màu nâu đỏ, vị chua–ngọt tuỳ giống, bọc quanh các hạt dẹt nâu bóng. Cây có rễ cọc ăn sâu nên chịu hạn, chịu gió mặn và đất nghèo; một cây trưởng thành có thể cho tới 225 kg quả mỗi năm.

Theo Plants of the World Online của Kew, vùng bản địa được công nhận của Tamarindus indica hiện chỉ gồm Comoros và Madagascar; trên thực tế loài đã được con người đưa đi trồng và tự nhiên hoá khắp châu Phi nhiệt đới (nơi nhiều học giả coi là trung tâm thuần hoá trong dải savan Sudan), Ấn Độ – Nam Á, Đông Nam Á, Trung Đông (Oman, Yemen) và từ thế kỷ 16 sang México, Trung Mỹ, Caribe cùng Nam Mỹ. Ấn Độ là nước sản xuất và tiêu thụ lớn nhất; me cũng phổ biến khắp Đông Nam Á, trong đó Việt Nam trồng ven đường, đình chùa, vườn nhà và vùng đồng bằng Nam Bộ. Loài mọc trong vùng nhiệt đới khô hạn theo mùa, trên nhiều loại đất từ sét, thịt đến cát, kể cả đất chua, và chịu được gió mặn ven biển.

Hoá học của me nổi bật ở acid tartaric — acid hữu cơ chính chiếm khoảng 8–18% khối lượng thịt quả khô và quyết định vị chua đặc trưng; đi kèm là acid citric, acid malic và một lượng nhỏ acid acetic. Thịt quả còn giàu đường khử (glucose, fructose), chất xơ, pectin và polyphenol, đặc biệt là các procyanidin, epicatechin và catechin có tác dụng kháng oxy hoá. Về khoáng, 100 g thịt quả cung cấp khoảng 628 mg kali, 92 mg magie, 2,8 mg sắt cùng thiamin (vitamin B1) và một số acid béo bay hơi tạo hương như 2-acetylfuran và furfural. Hạt chứa khoảng 27% protein và 10,9% dầu (giàu acid linoleic), với nhân giàu polysaccharide xyloglucan — thứ tạo nên 'bột hạt me' dùng làm chất keo, chất ổn định và hồ vải trong công nghiệp. Gỗ lõi chứa tanin và các hợp chất phenolic góp phần kháng mối mọt.

Trong ẩm thực, thịt me là chất tạo chua cho canh chua và nước chấm Việt Nam, cho các món cà ri, chutney Nam Á và nhiều loại sốt công nghiệp như Worcestershire, HP và sốt BBQ; me còn làm mứt, kẹo, siro và nước giải khát (điển hình là tamr hindi của Trung Đông). Lá non và hoa ăn được, hạt rang ăn được và cho dầu, gỗ dùng đóng đồ và làm than. Về y học, tổng quan của Kuru (Asian Pacific Journal of Tropical Biomedicine, 2014) hệ thống hoá các tác dụng nhuận tràng, kháng khuẩn, kháng oxy hoá, kháng viêm, hạ đường huyết và bảo vệ gan–tim của các bộ phận cây me. Các nghiên cứu sau đó tiếp tục ghi nhận tiềm năng chống đái tháo đường, chống béo phì và điều hoà lipid; một nghiên cứu công bố năm 2025 đã giải trình tự hoàn chỉnh bộ gen me (khoảng 809,5 Mb, 12 nhiễm sắc thể giả, hơn 30.700 gen mã hoá protein), mở đường cho chọn giống và khai thác hoạt chất.

Về an toàn, thịt me được coi là thực phẩm an toàn và giàu acid hữu cơ nên chỉ cần lưu ý với người có dạ dày nhạy cảm, trào ngược acid hay đang dùng thuốc chống đông, vì acid hữu cơ và polyphenol có thể cộng hưởng; nước me đậm nên dùng ống hút để hạn chế ăn mòn men răng. Hạt cần ngâm và nấu chín trước khi ăn; một số ít người dị ứng với me. Trẻ nhỏ và người suy thận nên dùng điều độ, và không tự dùng me thay thế điều trị y tế. Về bảo tồn, Sách Đỏ IUCN xếp Tamarindus indica ở mức Ít quan tâm (Least Concern) và loài không thuộc phụ lục CITES; tuy vậy quần thể hoang dã thực sự ở Comoros và Madagascar bị thu hẹp do mất sinh cảnh, còn nguồn gen trồng chủ yếu được duy trì qua các giống địa phương vốn đang bị thoái hoá và xói mòn di truyền, nên cần bảo tồn tại chỗ và lưu giữ giống.