Phượng vĩ

Phượng vĩ (Delonix regia) là cây gỗ bán rụng lá, cao 9–15 m (đôi khi tới 18 m), tán rộng hình ô hay hình dù với các cành mọc ngang đặc trưng. Lá kép lông chim hai lần dài 30–50 cm, gồm 11–18 đôi cuống cấp hai, mỗi cuống mang 20–40 đôi lá chét nhỏ hình thuôn, khiến toàn tán mềm, mượt như lông chim. Hoa lưỡng tính mọc thành chùm ở ngọn, đường kính 8–10 cm, gồm 5 cánh màu đỏ cam rực, cánh trên (cánh cờ) lớn hơn và có vệt trắng–vàng, cùng 10 nhị rời. Quả là đậu dẹt, dài 30–60 cm, khi chín hóa gỗ nâu đen, chứa nhiều hạt cứng hình bầu dục; cây ra hoa vào mùa hè và rụng lá vào mùa khô. Bộ nhiễm sắc thể 2n = 28.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026

Theo Kew POWO, Delonix regia có nguồn gốc bản địa Madagascar, nơi loài mọc trong rừng khô rụng lá phía tây và tây nam đảo. Vì vẻ đẹp và khả năng chịu hạn, cây đã được du nhập và trồng rộng khắp vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới: Ấn Độ và Nam Á, Đông Nam Á (trong đó có Việt Nam, nơi phượng vĩ gắn với sân trường và mùa thi), châu Phi lục địa, vùng Caribe và Trung Mỹ, miền bắc Australia cùng nhiều đảo Thái Bình Dương. Ở những nơi này cây hầu như chỉ được trồng làm cảnh, ít khi tự tái sinh thành quần thể hoang dã lớn; tại Việt Nam phượng vĩ được trồng phổ biến ở hầu khắp các tỉnh thành.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026

Nghiên cứu thực vật hóa học cho thấy phượng vĩ chứa nhiều nhóm hợp chất. Lá, hoa và vỏ giàu flavonoid, tiêu biểu là quercetin, kaempferol, rhamnetin và isorhamnetin cùng các dẫn xuất glycoside của chúng; hoa chứa anthocyanin (dẫn xuất cyanidin) tạo màu đỏ cam. Vỏ và gỗ chứa tannin, acid gallic và các phenolic khác, trong khi lá có sterol và triterpen như β-sitosterol, lupeol. Hạt chứa chất nhầy galactomannan (polysaccharide) có khả năng tạo gel và keo tụ. Ngoài ra còn ghi nhận saponin, alkaloid và glycoside tim ở một số bộ phận. Thành phần và hàm lượng thay đổi theo bộ phận, mùa vụ và điều kiện sinh thái.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026

Phượng vĩ chủ yếu được trồng làm cây bóng mát và cây cảnh nhờ tán rộng, hoa đẹp; gỗ mềm nhẹ dùng đóng đồ đạc rẻ tiền và làm củi; hạt cứng được xâu làm vòng và đồ trang sức. Trong y học dân gian nhiều nơi, các bộ phận của cây được dùng chữa viêm, thấp khớp, viêm phế quản, đái tháo đường, sốt và rối loạn tiêu hóa. Tổng quan dược học ghi nhận các hoạt tính chống oxy hóa, kháng khuẩn, kháng nấm, kháng viêm, giảm đau, bảo vệ gan, hạ đường huyết và diệt ấu trùng từ các cao chiết khác nhau. Chất nhầy galactomannan từ hạt đã được nghiên cứu làm tác nhân keo tụ tự nhiên trong xử lý nước đục, còn anthocyanin từ hoa được khai thác làm chất nhuộm và chống oxy hóa.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026

Hiện chưa có đánh giá toàn cầu chính thức cho Delonix regia trên Sách Đỏ IUCN (Not Evaluated), và loài cũng chưa được ghi trong các phụ lục CITES; nhờ được trồng rộng khắp nên loài không bị đe dọa ở cấp toàn cầu, dù quần thể hoang dã tại Madagascar đang thu hẹp do mất sinh cảnh. Về an toàn, nhiều bộ phận (đặc biệt hạt và vỏ) có thể chứa saponin, alkaloid và các hợp chất gây độc nhẹ, không nên ăn tùy tiện; các cao chiết dược liệu cần dùng đúng liều và có kiểm chứng vì dữ liệu lâm sàng trên người còn hạn chế. Phấn hoa và hạt có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm. Khi trồng cần lưu ý bộ rễ khỏe và tán lớn có thể ảnh hưởng công trình, còn mùa rụng lá tạo nhiều lá khô.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026