Cà chua

Cây thân thảo sống một năm hoặc ngắn hạn, cao 1–3 m, dạng bụi hoặc bò leo, toàn thân phủ lông tuyến tiết mùi đặc trưng. Lá kép lông chim không đều, lá chét có răng cưa và thùy, cuống và gân phủ lông. Hoa nhỏ, lưỡng tính, 5 cánh màu vàng, hợp thành chùm xim ở nách lá, chủ yếu tự thụ phấn. Quả là quả mọng hình cầu đến dẹt, đường kính 1,5–10 cm tùy giống, khi chín thường đỏ (có giống vàng, cam, hồng, tím hoặc xanh đen), chứa nhiều hạt dẹt phủ lông. Rễ ăn nông, tập trung ở tầng 20–30 cm.

Theo Plants of the World Online (Kew), Solanum lycopersicum L. có vùng bản địa được ghi là "cultigen from Peru" — một loài thuần hóa có nguồn gốc từ vùng Andes Peru, là cây bụi bò (scrambling subshrub) ưa sinh cảnh nhiệt đới ẩm. Tổ tiên hoang dã của cà chua là các loài dại ở Andes (Peru, Ecuador) và quần đảo Galápagos; cây được thuần hóa ở Trung Mỹ (Mexico) rồi theo các tuyến thương mại lan ra toàn cầu. Ngày nay cà chua được trồng ở mọi châu lục trừ Nam Cực và thường mọc dại ở nhiều nơi; Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và Hoa Kỳ là những nước sản xuất lớn nhất.

Thành phần chính của quả chín là nước (khoảng 94%), glucid (đường glucose, fructose cùng acid hữu cơ citric và malic), chất xơ, protein và khoáng chất (đặc biệt kali), folate cùng vitamin C và beta-carotene (tiền vitamin A). Hoạt chất sinh học nổi bật nhất là lycopene (C40H56) — sắc tố carotenoid tạo màu đỏ, có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, chống viêm và bảo vệ tim mạch, tập trung chủ yếu ở mô quả và vỏ. Phần thân, lá và quả xanh còn chứa glycoalkaloid tomatine và solanine ở mức nhẹ, cùng các hợp chất bay hơi tạo mùi đặc trưng (như 2-isobutylthiazole và hexanal).

Về công dụng và nghiên cứu, cà chua là thực phẩm chủ lực: ăn tươi, salad, sốt (sauce), paste, nước ép, đóng hộp và làm gia vị. Lycopene được hấp thu tốt hơn khi đun nấu cùng dầu mỡ — các sản phẩm như sốt cà chua, paste cung cấp lycopene khả dụng cao hơn quả tươi. Về sức khỏe, nhiều thử nghiệm lâm sàng đã xem xét lycopene và ung thư tuyến tiền liệt: Chen và cộng sự (2001) cho 32 bệnh nhân dùng khoảng 30 mg lycopene/ngày từ sốt cà chua, và Grainger và cộng sự (2008) ghi nhận mức lycopene khoảng 25 mg/ngày trong 8 tuần làm giảm PSA ở 34% người tham gia (n=41). Một phân tích gộp năm 2025 trên 121 nghiên cứu (hơn 108.000 ca ung thư) cho thấy nhóm ăn nhiều lycopene có nguy cơ ung thư tuyến tiền liệt thấp hơn; tuy vậy các tác giả lưu ý vẫn cần thêm thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng. Các tổng quan năm 2026 (Anghel và cộng sự; Benabdelmoumene và cộng sự) tiếp tục khẳng định lycopene có tác dụng chống oxy hóa, chống viêm, chống ung thư và bảo vệ tim mạch.

Về an toàn, quả cà chua chín an toàn và bổ dưỡng với hầu hết mọi người; ngược lại, lá, thân và quả xanh chứa tomatine và solanine — các glycoalkaloid có thể gây khó chịu tiêu hóa nếu ăn nhiều, nên không dùng thân lá làm thực phẩm và hạn chế ăn quả xanh. Người bị trào ngược dạ dày nên lưu ý vì cà chua có tính acid; dị ứng cà chua hiếm gặp nhưng có thể xảy ra. Về bảo tồn, cây trồng này được xếp Ít quan tâm (LC) và không bị đe dọa; vì là cây trồng toàn cầu, giá trị bảo tồn tập trung vào đa dạng giống, được lưu giữ trong các ngân hàng hạt giống và vườn thực vật.