Ớt

Cây thân thảo đến bụi nhỏ, cao 0,5–1,5 m, phân cành nhiều, thân nhẵn hoặc hơi có lông. Lá đơn mọc cách, hình trứng đến mác nhọn, mép nguyên. Hoa nhỏ hình ngôi sao, 5 thùy, màu trắng hoặc hơi tím, mọc đơn lẻ ở nách lá và chủ yếu tự thụ phấn. Quả là quả mọng rỗng (cấu tạo 2–4 ô), khi non màu xanh rồi chuyển đỏ, vàng, cam hoặc tím khi chín, dài 2–30 cm tùy giống, bên trong có lõi trắng mang nhiều hạt dẹt màu vàng ngà. Rễ ăn nông và phân bố ở tầng đất mặt.

Theo Plants of the World Online (Kew), Capsicum annuum L. có vùng bản địa là từ "S. U.S.A. to Brazil, Caribbean" (miền nam Hoa Kỳ đến Brazil và vùng Caribe), là cây một năm, cây bụi nhỏ ưa sinh cảnh nhiệt đới khô theo mùa; thứ điển hình (var. annuum) có nguồn gốc từ miền trung Mexico. Ớt được thuần hóa ở Mexico khoảng 6.000 năm trước, là một trong những cây trồng lâu đời nhất châu Mỹ; sau thế kỷ 15 nó theo người châu Âu lan sang châu Á, châu Phi và phần còn lại của thế giới. Ngày nay ớt được trồng khắp nơi, với Trung Quốc, Ấn Độ, Thổ Nhĩ Kỳ và Mexico là những nước sản xuất lớn.

Vị cay đặc trưng do nhóm capsaicinoid, mà chính là capsaicin (C18H27NO3) cùng dihydrocapsaicin — các amit béo tác động chọn lọc lên kênh ion TRPV1 trên đầu mút thần kinh cảm giác, gây cảm giác nóng bỏng rồi giải cảm ứng (desensitization). Capsaicin được tách tinh khiết năm 1876 và xác định cấu trúc năm 1919; độ cay đo bằng đơn vị Scoville (SHU), capsaicin nguyên chất tương đương khoảng 16 triệu SHU. Quả chín còn giàu vitamin C (cao hơn cam theo khối lượng), tiền vitamin A (beta-carotene), sắc tố carotenoid capsanthin và capsorubin tạo màu đỏ, cùng flavonoid và khoáng chất (kali, sắt, magiê).

Về công dụng và nghiên cứu, ớt là gia vị chủ lực: quả tươi, bột ớt, tương ớt, sa tế và ớt ngọt (bell pepper) dùng như rau. Về y học, các chế phẩm capsaicin bôi ngoài — kem 0,025–0,1% dùng phổ biến từ đầu thập niên 1980 và miếng dán nồng độ cao 8% — được chỉ định cho đau thần kinh sau zona (PHN) và đau thần kinh ngoại biên do tiểu đường (DPN); các thử nghiệm lâm sàng thường dùng 3–5 lần bôi/ngày trong 2–6 tuần cho thấy giảm đau ở mức vừa phải, với miếng dán 8% ghi nhận giảm điểm đau NPRS khoảng 30% và thời gian đáp ứng trung vị khoảng 22 tuần. Các tổng quan năm 2024 (Zhang và cộng sự; Heliyon) khẳng định capsaicin có tác dụng chống oxy hóa, chống viêm, chống ung thư và tiềm năng trong kiểm soát béo phì, tim mạch — nhưng cần thêm nghiên cứu.

Về an toàn, capsaicin và ớt cay có thể gây bỏng rát, kích ứng da và niêm mạc (đặc biệt mắt), nên rửa tay sau khi sơ chế và tránh bôi lên da tổn thương; ăn quá nhiều ớt cay có thể gây nóng dạ dày, ợ nóng, tiêu chảy hoặc kích thích trĩ, và người có hội chứng ruột kích thích nên hạn chế. Ớt ngọt nhìn chung an toàn và bổ dưỡng. Về bảo tồn, Capsicum annuum được IUCN đánh giá Ít quan tâm (LC) — bản đánh giá của Aguilar-Meléndez và cộng sự (2019, sửa đổi 2020, mã e.T100895534A172969027); cây trồng không bị đe dọa, nhưng đa dạng giống bản địa (landrace) và các loài ớt dại họ hàng cần được bảo tồn nguồn gen.