Trúc đào

Trúc đào là cây bụi hoặc cây nhỏ thường xanh, cao 2–6 m, phân cành từ gốc, có nhựa mủ trắng đục. Lá mọc đối hoặc vòng ba, hình mũi mác – thuôn dài, dài 5–21 cm, rộng 1–3,5 cm, mép nguyên, mặt trên xanh đậm bóng, gân giữa nổi rõ. Hoa lưỡng tính mọc thành xim ở ngọn; tràng hình phễu gồm 5 cánh xoắn, thường hồng – đỏ, đôi khi trắng hoặc vàng, có hương thơm, giữa tràng có phụ bộ (corona) xẻ tua. Quả gồm hai đại (follicle) dài 8–20 cm chứa nhiều hạt mang chùm lông. Toàn cây chứa nhựa mủ độc. Bộ nhiễm sắc thể 2n = 22.

Theo Kew POWO, vùng nguyên sinh của trúc đào trải từ Địa Trung Hải đến Myanmar, gồm Nam Âu và Bắc Phi ven Địa Trung Hải (Tây Ban Nha, Pháp, Italia, Hy Lạp, Albania, Bồ Đào Nha, Maroc, Algérie, Tunisia, Libya), Trung Đông và Tây Á (Thổ Nhĩ Kỳ, Syria, Liban, Israel/Palestine, Iraq, Iran, bán đảo Ả Rập, Afghanistan, Pakistan), tới Ấn Độ, Tây Himalaya, Nepal và Myanmar. Cây mọc ở lòng suối khô và ven nước, từ mực nước biển đến khoảng 1.500 m. Được trồng rộng khắp và tự nhiên hoá ở hơn 69 vùng lãnh thổ khác (châu Mỹ, châu Đại Dương, Thái Bình Dương, châu Á nhiệt đới). Ở Việt Nam, trúc đào được trồng làm cảnh ven đường, trong công viên và sân vườn.

Toàn cây chứa nhựa mủ và một hỗn hợp glycoside tim loại cardenolid — nhóm hợp chất tác động lên tim mạnh nhất trong giới thực vật. Hoạt chất chính là oleandrin (cùng tiền chất oleandrigenin), ngoài ra có neriin, neriifolin, digitoxigenin, oleandroside, nerioside, peruvosid, thevetin và thevetoxin. Về cấu trúc, chúng có nhân steroid gắn vòng lacton ở C17 và phần đường (thường là digitoxose), rất giống digitoxin của cây Dương địa hoàng (foxglove). Hàm lượng glycoside thay đổi theo giống và mùa: cây hoa đỏ lúc ra hoa chứa nhiều hơn cây hoa trắng. Ngoài glycoside tim, cây còn có flavonoid, triterpen (α-amyrin, lupeol), phytosterol và axit hữu cơ. Đặc biệt, độc tính bền với nhiệt: phơi khô, đun sôi hay đốt cháy đều KHÔNG phá hủy được glycoside — khói đốt cây cũng độc, và nước cắm hoa hay mật hoa cũng có thể nhiễm độc.

Cơ chế độc chính là ức chế bơm Na⁺/K⁺-ATPase ở màng tế bào cơ tim, làm tăng Na⁺ và Ca²⁺ nội bào, gây tăng kali máu (hyperkaliemia), từ đó dẫn tới loạn nhịp. Triệu chứng gồm buồn nôn, nôn, đau bụng, tiêu chảy, chóng mặt, mờ mắt, nhịp chậm, block nhĩ – thất, nhịp nhanh thất, rung thất và tử vong. Liều chết người ước tính: người lớn 5–15 lá tươi hoặc khoảng 3 g lá khô; trẻ em chỉ một lá đã có thể tử vong; nồng độ độc trong máu 1–2 ng/ml, gây chết khoảng 20 ng/ml. Y văn ghi nhận nhiều ca ngộ độc và tử vong do tự tử, nhầm lẫn hoặc dùng cây làm thuốc (tổng quan trên Human & Experimental Toxicology, 2020; tổng quan ca tử vong, 2025). Điều trị gồm than hoạt, atropin, tạo nhịp tạm thời và kháng thể Fab đặc hiệu digoxin (DigiFab/Digibind) — đã ghi nhận hiệu quả trong ca lâm sàng (JACC, 2025). Về nghiên cứu dược lý, oleandrin từng được khảo sát cho ung thư (PBI-05204, Anvirzel — thử nghiệm pha I/II) và kháng virus (kể cả SARS-CoV-2, Plante 2021), nhưng cửa sổ điều trị rất hẹp; nghiên cứu trên tế bào cơ tim từ tế bào gốc iPS người (2021) cho thấy khả năng gây loạn nhịp xếp theo thứ tự neriifolin > oleandrin > digitoxigenin, với ngừng đập chỉ ở nồng độ 300–600 nM. Vì độc tính quá cao, trúc đào KHÔNG được dùng làm thuốc: mọi cách dùng dân gian đều nguy hiểm.

Cảnh báo an toàn: TUYỆT ĐỐI không ăn, không nhai lá/cành/hoa, không dùng cây làm thuốc, không uống nước cắm hoa và không đốt cây trong không gian kín; chỉ trồng nơi trẻ nhỏ và vật nuôi không tiếp cận được. Ngộ độc có thể xảy ra qua mật hoa, nước cắm hoa, thức ăn xiên bằng cành trúc đào, hoặc gia súc ăn lá. Nếu nghi ngờ ngộ độc, cần gọi cấp cứu ngay; không tự gây nôn khi chưa có hướng dẫn y tế. Theo Kew POWO, trúc đào được trồng và tự nhiên hoá rộng khắp nên không bị đe dọa ở cấp toàn cầu; Sách đỏ IUCN hiện xếp loài là Chưa xếp hạng (NE). Mặt khác, do sinh trưởng khoẻ và ít bị ăn hại, cây có thể trở thành loài xâm lấn ở một số vùng ngoài bản địa, gây khó khăn cho quản lý hành lang xanh đô thị.