Riềng

Riềng là cây thân thảo sống lâu năm, mọc thành bụi lớn, cao thường 1,5–3,5 m. Thân rễ (củ) mập, phân nhánh, vỏ màu nâu hồng nhạt, ruột trắng ngà, mùi thơm nồng ấm đặc trưng (gợi long não, tiêu và mùi thông), vị cay; đây là bộ phận dùng làm gia vị. Lá đơn, mọc cách thành hai dãy, hình mác thuôn đến trứng–mác, dài 20–60 cm, rộng 4–15 cm, gân giữa nổi rõ, bẹ lá ôm nhau tạo thân giả. Cụm hoa là chùy ngọn dài 10–30 cm, phân nhánh, mang nhiều hoa; đài và tràng màu lục nhạt đến trắng, cánh môi trắng có vạch và đốm đỏ, nhị thò ra ngoài. Quả nang hình cầu đến bầu dục, dài khoảng 1 cm, màu cam–đỏ khi chín, chứa 2–6 hạt đen có áo hạt; cây chủ yếu ra hoa cuối mùa mưa.

Theo Plants of the World Online của Kew, vùng bản địa hiện được công nhận của Alpinia galanga trải từ Nam Trung Quốc (Vân Nam, Quảng Tây, Quảng Đông, Hải Nam, Đài Loan) tới Tây và Trung Malesia (Sumatra, bán đảo Malaysia, Java, Borneo, Sulawesi, Philippines…), thuộc vùng sinh thái nhiệt đới ẩm; đây là loài thân rễ (geophyte) ưa nơi ẩm. Loài đã được trồng, du nhập và tự nhiên hoá rộng khắp Nam Á và Đông Nam Á — Assam, Bangladesh, Ấn Độ, Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào, Campuchia, Việt Nam, Indonesia, Philippines — và trở thành gia vị quen thuộc ở vùng Caribe, Trung Đông cùng nhiều nơi khác. Java được coi là trung tâm trồng trọt gắn với buôn bán gia vị thời cổ. Ở Việt Nam, riềng mọc hoang và được trồng phổ biến ở vườn nhà, ven suối và dưới tán râm khắp các tỉnh từ Bắc vào Nam.

Thân rễ riềng rất giàu tinh dầu (còn gọi là galangol); cấu tử chính là 1,8-cineol (cineol/eucalyptol), có thể chiếm tới khoảng 30–40% tinh dầu, cùng α-pinene, β-pinene, camphor, methyl cinnamate, eugenol và β-sesquiphellandrene tạo mùi long não–hăng ấm. Nhóm phenylpropanoid đặc trưng gồm 1'-acetoxychavicol acetate (ACA) — hợp chất được nghiên cứu nhiều nhất của loài — và 1'-acetoxyeugenol acetate. Flavonoid chính là galangin (một flavonol), ngoài ra còn galangol và các dẫn xuất. ACA và galangin được xem là hai hoạt chất chính, cho tác dụng kháng viêm, kháng khuẩn, kháng oxy hoá và chống ung thư trong nhiều thí nghiệm in vitro và trên động vật; các dẫn xuất phenylpropanoid còn thể hiện hoạt tính kháng ký sinh trùng (chống Leishmania).

Trong ẩm thực, thân rễ riềng là gia vị nền của Thái Lan (tom yum, tom kha kai, cà ri), Lào, Indonesia (rendang, soto), Malaysia (laksa) và Việt Nam: băm ướp thịt nướng, cá, ốc để khử mùi tanh, và làm món đặc trưng riềng mẻ (riềng giã với cơm mẻ) để kho cá, ướp cá nướng. Quả và lá cũng được dùng trong một số món; người Mansaka ở Philippines ủ thân rễ với mật ong làm rượu byais. Trong y học cổ truyền (Việt Nam, Thái, Ấn Độ theo Ayurveda/Unani, y học cổ truyền Trung Quốc), riềng được dùng kích thích tiêu hoá, chữa đầy hơi, đau bụng, cảm lạnh, ho, viêm họng, đau răng, và nước sắc thân rễ để gội đầu, chăm sóc tóc. Về nghiên cứu hiện đại: tổng quan trên Indian Journal of Natural Products and Resources (2010) hệ thống hoá công dụng truyền thống và hoá thực vật của loài; các nghiên cứu sau đó cho thấy ACA ức chế con đường NF-κB và có hoạt tính chống ung thư tiền lâm sàng; đánh giá công bố trên MDPI Biology (2025) nhấn mạnh galangin và ACA với tiềm năng kháng viêm, chống oxy hoá và bảo vệ thần kinh; nhiều thử nghiệm ghi nhận tinh dầu riềng kháng khuẩn, kháng nấm và kháng oxy hoá.

Ở lượng dùng làm gia vị thông thường, thân rễ riềng được coi là an toàn và đã được tiêu thụ rộng rãi trong nhiều nền ẩm thực. Tuy nhiên, tinh dầu nguyên chất và các chế phẩm cô đặc/liều thuốc cao cần thận trọng: một số thí nghiệm trên động vật cho thấy độc tính gan–thận khi dùng liều rất cao kéo dài, và do tính cay nóng kích thích, phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ, người có bệnh gan–thận hoặc đang dùng thuốc (đặc biệt thuốc chống đông, chuẩn bị phẫu thuật) nên tránh dùng liều thuốc cao khi chưa hỏi ý kiến thầy thuốc. Về bảo tồn, Alpinia galanga được trồng phổ biến và tự nhiên hoá khắp vùng nhiệt đới; theo các nguồn tra cứu được, loài không có đánh giá nguy cơ toàn cầu rõ ràng trên Sách Đỏ IUCN (không tra cứu được mục loài) và không thuộc các phụ lục CITES, đồng thời không bị coi là bị đe dọa toàn cầu. Nguồn sử dụng chủ yếu đến từ cây trồng, nên ưu tiên bảo tồn là duy trì đa dạng giống trồng (giống củ đỏ và củ trắng) và nguồn giống địa phương.