Nha đam

Nha đam là cây mọng nước không có thân rõ (hoặc thân rất ngắn), mọc thành bụi dày nhờ các chồi con quanh gốc. Lá xếp thành hoa thị, dày và mọng nước, dài 30–60 cm, rộng 4–8 cm, màu xanh xám thường phủ lớp phấn sáp; mép lá có răng gai mềm, mặt lá hơi lõm. Bên trong lá chia ba lớp: vỏ ngoài, lớp mủ (latex) vàng đục chứa anthraquinon vị đắng, và phần gel trong suốt giàu polysaccharid. Ở điều kiện thuận lợi cây ra hoa vào mùa đông–xuân với chùm hoa cao 60–90 cm mang nhiều hoa hình ống màu vàng.

Theo Cơ sở thực vật toàn cầu của Kew (POWO), quê hương bản địa của nha đam là vùng núi Hajar ở Bắc Oman (bán đảo Ả Rập), thuộc quần xã hoang mạc và cây bụi khô hạn. Từ đó loài lan ra toàn bộ vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới, tự nhiên hóa ở Địa Trung Hải, Trung Đông, châu Á, châu Mỹ và Caribe. Ngày nay nha đam được trồng công nghiệp quy mô lớn ở Ấn Độ, Trung Quốc, Mexico, Cộng hòa Dominica, Bắc Phi, Đông Nam Á và Nam Âu để lấy gel, nguyên liệu mỹ phẩm và đồ uống.

Gel trong suốt chiếm phần lớn khối lượng lá và chứa khoảng 99% nước; phần khô còn lại chủ yếu là polysaccharid, nổi bật là acemannan (một mannan được acetyl hóa) cùng glucomannan, arabinogalactan và galactogalacturan. Lớp mủ vàng nằm giữa vỏ và gel chứa các anthraquinon đắng — aloin A/B (barbaloin), aloe-emodin và emodin — cùng chromon như aloesin và aloeresin A. Gel còn có axit amin, enzym (ví dụ bradykinase), vitamin và khoáng chất, còn lá chứa axit hữu cơ và phenolic. Hàm lượng acemannan và aloin thay đổi theo giống, tuổi cây, mùa thu hái và kỹ thuật tách gel.

Tổng quan của Sánchez và cộng sự (Molecules, 2020) cùng các đánh giá gần đây hệ thống hóa tác dụng dược lý của nha đam: hỗ trợ lành vết thương và bỏng, kháng viêm, điều hòa miễn dịch, chống oxy hóa, kháng khuẩn, hạ đường huyết và chống ung thư (chủ yếu in vitro). Acemannan kích thích đại thực bào tiết cytokine và được cấp phép như chất điều hòa đáp ứng sinh học trong thú y; aloesin ức chế tyrosinase (hỗ trợ làm sáng da), còn aloin và aloe-emodin thể hiện độc tính tế bào ung thư nhưng cũng là thành phần nhuận tràng kích thích. Trong thực tế, gel được dùng bôi ngoài làm dịu da và phối trộn trong kem dưỡng, sữa rửa mặt, đồ uống; latex khô là vị thuốc nhuận tràng cổ truyền (aloe).

Về an toàn, các anthraquinon nhuận tràng trong latex bị nghi ngờ về độc tính và khả năng gây đột biến khi dùng kéo dài; từ năm 2002 FDA Hoa Kỳ yêu cầu loại bỏ các sản phẩm nhuận tràng chứa aloe, và Liên minh châu Âu giới hạn dẫn xuất hydroxyanthracen (aloin) trong thực phẩm. Gel đã tách aloin nói chung được coi là an toàn khi dùng ngoài, nhưng nên thận trọng khi uống và với phụ nữ mang thai. Theo Sách đỏ IUCN, nha đam được xếp Not Evaluated (chưa đánh giá) và không nằm trong phụ lục CITES; loài được trồng rộng rãi nên không bị đe dọa, dù nhiều loài Aloe hoang dã khác ở bán đảo Ả Rập và Madagascar đang chịu áp lực khai thác và mất sinh cảnh.