Hoa hồng

Hoa hồng là cây bụi gai lâu năm cao 1–2 m, phân cành nhiều; thân có vỏ nâu tím nhẵn và các gai cong, khỏe, dẹt, số lượng thay đổi từ nhiều đến gần như không có. Lá mọc cách, kép lông chim dài 12–27 cm với 3–5 (đôi khi 7) lá chét hình trứng đến trứng thuôn, dài 2,5–6 cm, rộng 1–3 cm, gốc hình nêm, đầu nhọn, mép răng cưa sắc, mặt trên bóng xanh đậm. Hoa lưỡng tính, đối xứng tỏa tròn, đường kính 4–5 cm, thường mọc thành nhóm 4–5 (đôi khi đơn độc), thơm nhẹ; ở dạng hoang (var. spontanea) hoa có 5 cánh màu hồng đến đỏ, nhiều nhị và nhiều lá noãn, các giống trồng thường là hoa kép nhiều lớp cánh. Quả là quả giả (rose hip) màu đỏ, hình trứng đến hình quả lê, đường kính 1–2 cm. Ở Trung Quốc cây ra hoa tháng 4–9 và quả chín tháng 6–11; bộ nhiễm sắc thể 2n = 14.

Theo Kew POWO, Rosa chinensis có nguồn gốc Tây Nam Trung Quốc, bản địa các tỉnh Thiểm Tây, Tứ Xuyên, Hồ Bắc và Quý Châu, mọc trên sườn núi đá và đồi ở vùng ôn đới; vì đã được trồng trong vườn Trung Quốc từ lâu nên khó phân biệt dạng hoang và dạng trồng. Từ các giống hồng Trung Quốc (China roses) du nhập châu Âu cuối thế kỷ 18, chúng truyền đặc tính ra hoa lặp lại cho hồng hiện đại và cùng Rosa gigantea hình thành nên hồng trà (tea rose) và hồng lai trà (hybrid tea). Ngày nay hoa hồng được trồng khắp thế giới để lấy hoa cắt cành (Hà Lan, Ecuador, Colombia, Kenya dẫn đầu xuất khẩu) và chưng cất tinh dầu: hồng Damask (Rosa × damascena) tập trung ở Thung lũng Hoa hồng quanh Kazanlak (Bulgaria), Isparta (Thổ Nhĩ Kỳ) và Kashan/Qamsar (Iran). Ở Việt Nam, hồng được trồng nhiều ở Đà Lạt, Sa Pa, Mộc Châu và các vùng cao mát.

Tinh dầu hoa hồng (rose otto chưng cất hơi nước, hoặc rose absolute chiết bằng dung môi) là một trong những nguyên liệu đắt nhất của ngành nước hoa, với thành phần chính gồm citronellol (khoảng 15,9–35,3%), geraniol (8,3–32,2%), nonadecane (4,5–16,0%), heneicosane (2,6–7,9%) cùng nerol, citronellal và cồn phenylethyl. Hàm lượng tinh dầu cực thấp: phải chưng hàng nghìn kilôgam cánh hoa (khoảng 3.000–5.000 kg tùy nguồn) mới thu được 1 kg tinh dầu, nên hồng được thu hái thủ công vào sáng sớm. Ngoài tinh dầu, cánh hồng còn chứa flavonoid (quercetin, kaempferol và các glycoside), anthocyanin (cyanidin-3,5-diglucoside, peonidin), tanin thủy phân (ellagitannin như rugosin và acid gallic) tạo vị se, cùng carotenoid và vitamin. Quả hồng (rose hip) nổi tiếng giàu acid ascorbic (vitamin C), acid hữu cơ, đường và pectin.

Hoa hồng là cây đa dụng: hoa cắt cành, cắm hoa và trang trí; cánh hoa chưng cất tinh dầu cho nước hoa và nước hoa hồng (rose water); cánh và nụ dùng làm trà, mứt hoa hồng (gulkand), bánh kẹo, kem và gia vị Trung Đông – Ấn Độ (ras el hanout); quả hồng làm trà, siro, mứt giàu vitamin C, còn dầu hạt hồng dùng trong mỹ phẩm. Về nghiên cứu, Boskabady và cộng sự (Iranian Journal of Basic Medical Sciences, 2011) tổng quan chứng cứ dược lý của Rosa damascena: hạ đường huyết, chống viêm, giảm đau, chống oxy hóa, kháng khuẩn, nhuận tràng nhẹ và an thần; Mahboubi (Journal of Traditional and Complementary Medicine, 2016) hệ thống hóa các ứng dụng mới; Seify và cộng sự (2018) cùng nhiều nghiên cứu GC-MS xác định citronellol, geraniol và nonadecane là thành phần chủ yếu. Geraniol được đánh giá có tiềm năng kháng khuẩn, chống ung thư và hạ lipid (Hadian và cộng sự, 2020).

Về an toàn, tinh dầu hồng nguyên chất không nên uống trực tiếp và cần pha loãng khi dùng trên da; các thành phần thơm geraniol, citronellol và nerol là dị ứng nguyên hương liệu phải ghi nhãn theo quy định EU, có thể gây viêm da tiếp xúc ở người nhạy cảm (Lalovski và cộng sự, 2025). Cánh hoa hồng thường an toàn khi ăn với lượng thực phẩm, nhưng cần tránh hái hoa có phun thuốc trừ sâu; lông hạt trong quả hồng phải loại bỏ trước khi ăn. Về bảo tồn, Rosa chinensis không thuộc nhóm bị đe dọa toàn cầu (chưa được IUCN đánh giá riêng, tức NE) vì được trồng rộng khắp; rủi ro chính là thu hẹp nơi sống của dạng hoang ở Tây Nam Trung Quốc và xói mòn đa dạng di truyền của các giống hồng cổ. Ưu tiên bảo tồn là lưu giữ ngân hàng giống hồng cổ và nguồn gen hoang dã, đồng thời duy trì thực hành trồng hữu cơ cho vùng chưng cất truyền thống.