Bông vải

Bông vải (Gossypium hirsutum) là cây bụi hoặc cây thân thảo sống một năm đến vài năm, cao 1–1,5 m (có thể tới 2 m), phân cành nhiều và thường có lông. Lá hình tim rộng, chia 3–5 thùy, dài 5–10 cm, mép nguyên, cuống dài. Hoa lưỡng tính, mọc đơn ở nách lá, giống hoa dâm bụt: 5 cánh hoa màu trắng ngà chuyển hồng rồi đỏ tía khi tàn, có đài phụ (tiểu đài) bao quanh. Quả là nang (thường gọi là “quả nõn”) hình trứng, dài 3–5 cm, khi chín nứt ra để lộ 4–5 ngăn chứa hạt được bao bọc bởi lớp xơ bông trắng mịn. Bộ nhiễm sắc thể 2n = 52 (thể tứ bội).

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026

Theo Kew POWO, Gossypium hirsutum có nguồn gốc từ Mexico và Trung Mỹ, được thuần hóa và trồng lấy xơ từ lâu đời; ngày nay đây là loài bông được trồng nhiều nhất thế giới, chiếm phần lớn sản lượng bông toàn cầu. Cây được trồng chủ yếu ở vùng khí hậu ấm, mùa khô rõ như Trung Quốc, Ấn Độ, Hoa Kỳ, Brazil, Pakistan và Trung Á. Tại Việt Nam, bông vải từng được trồng ở nhiều tỉnh nhưng diện tích nay thu hẹp do cạnh tranh nhập khẩu và chuyển đổi cây trồng.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026

Xơ bông là cellulose gần như tinh khiết (trên 90%), trong khi hạt chứa dầu bông giàu acid linoleic, acid oleic và acid palmitic cùng protein. Đặc biệt, hạt có các tuyến chứa gossypol — một terpenoid aldehyde có độc tính với người và động vật không nhai lại, đồng thời từng được nghiên cứu như chất ức chế sinh sản nam. Dầu bông sau tinh luyện giảm gossypol nên ăn được; bánh dầu phải khử gossypol mới dùng làm thức ăn gia súc. Hạt còn chứa tocopherol (vitamin E) và phytosterol. Thành phần thay đổi theo giống và điều kiện trồng.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026

Bông vải là cây công nghiệp chủ lực cung cấp xơ cho ngành dệt may toàn cầu; xơ bông còn dùng làm bông y tế, giấy và vật liệu cellulose. Dầu hạt bông sau tinh luyện được dùng làm dầu ăn và nguyên liệu cho sơn, xà phòng; bánh dầu (đã khử gossypol) làm thức ăn gia súc. Từ khi bông biến đổi gen kháng sâu (Bt cotton) được đưa vào trồng từ năm 1996, năng suất và việc quản lý sâu hại đã thay đổi lớn ở nhiều nước. Gossypol từng được nghiên cứu như thuốc tránh thai cho nam và trong điều trị ung thư.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026

Bông vải là cây trồng đã thuần hóa và chưa được đánh giá trên Sách Đỏ IUCN (NE); nó không bị đe dọa vì tồn tại chủ yếu nhờ canh tác. Về an toàn, gossypol trong hạt bông gây độc khi ăn hạt thô hoặc dùng dầu chưa tinh luyện, có thể ảnh hưởng gan, tim và sinh sản; vì vậy chỉ dùng dầu và bánh dầu đã tinh luyện, khử gossypol đúng cách. Bông cũng là cây cần nhiều nước và thuốc bảo vệ thực vật, nên canh tác cần quản lý để bảo vệ môi trường và đất. Phấn hoa bông có thể gây dị ứng ở người nhạy cảm.

Cập nhật bởi lebachungtdh@gmail.com · 09/10/2026